Nihayet dün FilmEkimi açılışını yaptı ve tek gösterimi olan Mother! ile amansız bilet alma mücadelesi sonucunda karşılaştım. Bu yazı, bu karşılaşmanın ürünü. Film yorumlamak ya da eleştirmek ne haddime tabi hem de rüştünü ispatlamış bir yönetmenden bahsediyorsak... Her ne kadar bu film "güneşin altında yeni bir şey yok"* dedirtse de, Darren Aranofsky hikaye anlatıcısı olarak, bildiğimiz bir hikayeyi farklı bir şekilde anlatabilme becerisi için bile olumlu anılmayı hak ediyor kanımca. Kaldı ki hep söylediğim gibi her film, her insanın zihnini ve ruhunu farklı bir şekilde gıdıklar, uyandırır ve uyarır. Bu yazı Mother! filminin beni gıdıklama biçimi hakkında daha çok.
Yazıya başlamadan önce çok düşündüm. Yani bir defa izlediğim bir filmi, çarçabuk aklıma ilk gelenlerle yorumlamak ve değerlendirmek çok ham ve çiğ bir eylem olabilir diye biraz tereddüt ettim. Ama yazar ve yönetmen olarak Darren Aronofsky'nin anlattığı hikayenin, bu biçimiyle bende uyandırdıklarını paylaşmadan edemeyeceğime karar verdim. Filmin tanıtım metnini ve filmle ilgili varsa yapılmış değerlendirmeleri de okumaya çalıştım -aslında pek bir şey de yok gördüğüm kadarıyla-. Okurken, filmden çıkarken arkada yüzlerini görmediğim kadınlar arasındaki sohbet çınladı kulaklarımda; biri filmi anlamadığını ve anlamsız bulduğunu söylüyordu, diğeri de "işte adam karısına hep tuzaklar kuruyor" gibisinden bir açıklama yapmaya çalışıyordu. Doğru ya da yanış değil, kişisel bir izlenim. Ve azıcık araştırınca buna benzer pek çok yorum da görmek mümkün. Hatta sanırım benim görme biçimim biraz "uçmak serbest" bile denebilir.
Öncelikle film şöyle tanıtılmış: Bir çiftin ilişkisi, huzurlarını bozan davetsiz misafirlerin evlerine gelmesiyle çıkmaza girer. Bu bana gazetelerde yayın akışındaki bir film tanıtımını hatırlattı, ister istemez gülümsedim; Jack ve John iyi iki arkadaştır ve olaylar gelişir... Böyle bir film tanıtımı ile karşılaştığım zaman ilişkiler ve ilişkisellikle ilgili pek çok düşünce üşüşür zihnime, dolayısıyla filmle ilgili beklentim de bu doğrultuda olur. Oldu da... Mutlaka bilet alıp izlemem gerektiğine ilişkin algım ise festival programı belli olduktan sonra fragmanı izlerken gelişti. Fragman bende Rosmary'nin Bebeği -çok severim- tadında tekinsiz bir duygu uyandırdı; e yönetmen, oyuncular derken de filmi izlemek kaçınılmaz göründü gözüme.
Peki benim açımdan hikaye böyle mi? Geniş bir perspektiften yine ilişki evet ama bu hikaye benim izlediğim şekliyle tanrı, toprak ana (mother earth) ve insan arasındaki ilişkiye odaklanıyor. Psikanalitik bir yorumlama yapabileceğimi sanmıyorum, o kadar donanımlı olduğuma inanmıyorum Bununla birlikte bu filmin Jungyen temalalarla daha iyi değerlendirilebileceğini de düşünüyorum. Her iki bağlamda yapılacak değerlendirmeleri de iple çekiyorum.
Benim gözlerimden Mother! filmi tanrının -ya da yartıcının- kendini, yaratım olarak toprak ananın gözünden ve insanın gözünden tanrıyı anlatma biçimlerinden biri. Çok sembolik bir dili olan, belki anlamak için dinler tarihini ve inanma ihtiyacını/psikolojisini de az da olsa bilmeyi gerektiren bir film. Yazar/şair/tanrı Javier Bardem yeni bir yaratımın sancılarını çekerken, ona deliler gibi aşık, "evi" her taşıyla küllerinden yeniden yaratan karısı/toprak ana/dünya Jenifer Lawrence arasındaki yalnız ve birbirini idare eden ilişki... bu ilişkinin içine toprak ananın çok da hoşlanmadığı konuklar olarak önce ortopedist/hayran/hasta adam/Adem'in katılması, ardından onun eşi/kibirli/saldırgan/şehvani/talepkar kadın/Havva -belki Lilith- in dahil olması... Sonra ilk günah ve cenetten kovulma, uzlaşmaz, hak mücadelesi içinde kardeşler (Habil ve Kabil), ilk cinayet ve bunların içinde her zaman tanrının kendisinden talep edileni karşılayan tutumu... Ardından artarak gelenler, çöken lavabo ile sembolize edilen Nuh tufanı ve tüm misafirlerin "evden" kovulması ve sonrasında tanrının toprak ananın bedeninde tekrar insanı -belki İsa'yı- yaratması, ve bu süreçte nihayet yeni kitabını yayınlaması, insanların bu kitabın çağrısına akın akın gelmesi. Yıkım, kurban etme, dehşetler, tutkuyla bağlanmalar, kısa bir insanlık tarihi anlatısı... Ama asıl hikaye tüm bu anlatının içinde tanrının arzulanmaya ve sevilmeye, toprak ananın anlaşılıp korunmaya olan ihtiyacı ve bu ilişkide ikisi için de insanın yeri...
Şimdiye kadar yeterince spoiler verdim bence... Durmam gerekiyor sanırım. Metaforlar, semboller denizi kurgulamış Aranofsky, okuması zahmetli. Ama sorduğu soruları önemli buluyorum: Toprak ana üzerinde yaşayan bizlerden ne kadar memnun? Davetsiz misafir olarak insan, "yuva"ya, toprağa, dünyaya hak ettiği saygıyı ne kadar gösteriyor? Toprak ananın vermedikleri karşısında ısrarımız ne işe yarar, böyle bir hakkımız var mı? Peki tanrı, insan olmasaydı ne kadar tanrı olurdu? Bunca yıkım, dehşet ve acı tanrının yarattıklarının ona olan tutkusunu arttırmanın yolu mu -felaketlerle başa çıkma şeklimiz daha çok inanmak, inanabileceğimiz bir şeylere sığınmak sonuçta-? Sevilmek için, tapılmak için herşeyi yapmayı göze alan, affedeciliği kendi hanesine, yıkıcılığı toprak anaya fatura eden neredeyse narsist diyebileceğimiz tanrı, bu sevgiyi hak ediyor mu?
İşte böyle sorular sorular... Didik didik bir analiz işine giremeyecek kadar tembel olduğumdan ve filmi iyice anlatarak izleme hevesinizi baltalamamaya çalışacak kadar -tabi bir sürü spoiler verdiğimi göz ardı ederek konuşalım- dikkatli olmaya çalıştığımdan burada kesme ihtiyacı duyuyorum. Tam bir değerlendirme yazısı bile olmadığının farkındayım, belki en fazla bir tanıtım yazısı kıvamında... Bu yazının filme başka gözlerle -ille benim zihnimin yansıttığı şekliyle değil elbette- bakabileceklerin ilgisini çekmesini, bir sürü değerlendirme yazılmasını ve benim de bunları okumam umuduyla da yazdım sanırım biraz da.
Son söze gelince; lütfen film gösterime girince izleyin. Hakkında konuşun ve yazın. Tartışın, birlikte tartışalım. Bu film bize insan olarak da kendi hikayemizle ilgili bir sürü şey anlatıyor, hissediyorum. Sadece kendi başıma bulamıyorum, duyamyorum, göremiyorum... Birlikte keşfetmek için çağrıma kulak vemenizi diliyorum.
29 Eylül 2017 Cuma
7 Ağustos 2016 Pazar
“Kevin Hakkında Konuşmalıyız”: Sıradışı, Acayip Bir Film
Kuşaklararası Yansıtmalar ve Sosyo-Kültürel Etkilerin arasında kalan “Kötü Çocuklara” İlişkin Bazı Düşünceler...
Rossella Valdre / Çeviren: Beyhan ÖZPAR
Giriş
Bazı çocuklarda doğuştan agresyon denilen, özellikle ‘tiranik formda agresyon’ olduğunu söyleyebilir miyiz? Ya da görünenin dışında, bazı anne-çocuk ilişkilerinin “ölümü doğrudan onaylayan” bilinçdışı bir ölüm ve nefret iletişimine neden olduğunu iddia edebilir miyiz (Meotti, 1997)? Ve sosyo-kültürel faktörleri ergen bir katilin değerlendirilmesinde ne boyutta bir rolü vardır?
Bu sorular, İskoç yönetmen Lynne Ramsey’in rahatsız edici ve bana göre dokunaklı olan, Lionel Shriver’in aynı adlı romanından uyarlanan “Kevin Hakkında Konuşmalıyız”(2011) filmi sonrasında ortaya çıkan sorular... Film, Lionel Shriver’ın en başarılı ve pek çok dile çevrilmiş olan romanına, protagonist Eva’nın (filmde Tilda Swinton tarafından canlandırılan) kocası Franklin’e yazdığı hayali mektuplar halinde bölümlenmiş yapısının, Eva’nın protagonist ve anlatıcı olduğu bir hikâyeye dönüştürülmesi gibi merkezi bir değişim dışında büyük ölçüde sadık kalmıştır. Film Eva’nın oğlu Kevin’ı hapishanede ziyaret etmesi ile başlar, sayısız ileri geri hareketler ve flash-backler ile hikâye devam eder.
Hikâye planı basittir: Kevin (6-8 yaşları arası üç oyuncu tarafından, ergenliği ise Ezra Miller tarafından canlandırılan) Birleşik Devletler’e göç etmiş parlak bir Ermeni olan Eva Khatchadourian ile Amerikalı Franklin (John C. Riley) arasındaki evlilikten doğar. Ebeveynleri tarafından en azından bilinç düzeyinde istenen çocuk olan Kevin, fazlasıyla zor, reddedici, son derece karmaşık ve özellikle annesine karşı şiddet doludur. Sonrasında, henüz 16 yaşındayken okul arkadaşlarına ve hayatındaki önemli figürlere okulun spor salonunda bir katliam ile sonuçlanacak şekilde saldırır; 9 arkadaşının yanı sıra kardeşini ve babasını da öldürür.
Hüküm giyer ve önce çocuk ardından yetişkin hapishanesinde hapsedilir. Kevin sadece annesinin ziyaretini kabul eder; bu görüşmeler acı verici ve kederli geçer, bu da protagonistin anılarını yeniden yapılandırmasını ve hikâyenin protagonistin sesinden ve anılarından ortaya çıkmasına neden olur.
İlk bakışta göze çarpan şey, kitabın son derece sıra dışı ve acayip içeriğinin (New York Times tarafından ürkütücü derecede dürüst olarak tanımlanan) bir annenin koşulsuz sevgisi, çocukların doğal iyiliği ya da en azından hoşluğu, agresif ya da kural tanımaz olsalar da doğuştan gelen güzellikleri gibi sıradan sinema klişelerini altüst etmiş oluşudur. Kevin klişenin aksine küçük bir çocuk olduğundan beri hırçın, şefkat duygusu göstermeyen memnuniyetsiz bir çocuktur; akıl almaz derecede kötü ve muhaliftir, sanki çocuk yüzünü bir çeşit ‘kötülüğün erken gelişmiş maskesine’ dönüştürmüş kötü bir ruh tarafından ele geçirilmiş, neredeyse bakmanın fazlasıyla katlanılmaz olduğu yüz ekşitmeler ve surat ifadeleri ile bozulmuştur.
İzleyici, büyük bir hasar ve kayıpla gelen yalnızlık ve sürgün edilmenin toplum tarafından kendisine dayatıldığı, reddedilmiş bir anneliği deneyimleyen Eva’nın bakış açısı ile empati kurması için yönlendirilir. Burada, filmlerde çocuğa karşı bağlanan sıradan duygusal kayıtlar dâhiyane bir şekilde tersine döner ve tekrar gözden geçirilir. “Kevin Hakkında Konuşmalıyız” izleyiciler ve psikanalistler olarak bizi gelecekte ergen katiller olan ‘kötü çocuklar’ hakkında, ön yargısız ve hiçbir şeyi kesin olarak ele almadan konuşmaya odaklar.
Hem filmi hem de kitabı birlikte ele aldığım bu çalışmada, filmin bende uyandırdığı bazı fikirleri dört açıdan değerlendirerek yansıtmaya çalışacağım: kısa ve mutlaka tamamlanmamış bir psikanalitik ek içinde agresyon, travmanın kuşaklararası bilinçdışı aktarımı, son katliam (Perşembe), anneliğin idealizasyonu ve ambivalansın inkârında modern kültürün rolü.
Kevin’in Dönemleri: Gerçek Bir ‘Kötü’ Hakkında Konuşabilir miyiz?
Kitapta Eva’nın “Kevin iki hafta geç geldi”, diyen sözlerini okuruz, “o karşılaştığım en meraksız çocuktu. Kimseyi görmüyordum ve nadiren dışarı çıkıyordum; çünkü Kevin’in kudurmaları dışarıda toplumsal olarak kabul görmüyordu”(s. 112). “Kevin’ın sessizliği, zulmedici bir niteliğe sahipti (....), hareketsizdi ... oyun oynamıyordu.”(s. 115). Küçük Kevin öfkeli bir şekilde her şeye muhaliftir; televizyonu, her türlü oyunu her türlü yemeği reddeder. (‘Kevin, kurabiye ister misin?’ ‘Kurabiyelerden nefret ederim.’). Eva’nın düşmanlıkla dolmak içinmiş gibi algıladığı sonu olmayan sessizliklere çekilir Kevin ve Eva’nın adını söylemeyi reddeder. (‘Kevin, ‘anne’ der misin?. . .beklenen cevap ‘hayır’dır). Kevin ebeveynlerinin mahrem anlarını bozan, yürüyüşleri bölen ve dışarıya çıkmayı imkansızlaştıran, bakıcılarının kaçmasına neden olan, suskunluk (çocuk doktoru sonradan vazgeçilmiş bir hipotez olarak onun otistik olduğunu düşünmesine neden olan) ve görünürde bir gerekçesi olmayan sonu gelmeyen ağlamalar ve bağırmalar (nyeeeeee, nyeeeeee, nyeeeeeeeee......) arasında gidip gelir.
Restoranlarda çocuk Kevin, diğer çocukların sandalyelerini parçalar, yemeklerini daha tadına bile bakmadan ellerinin arasında ezerek ürkütücü kırmızı pürelere çevirir (kırmızı rengin film boyunca sıklıkla sembolik bir şekilde ortaya çıktığını hatırlamak gerekir). Okula başladığında öğretmenler onun diğer çocuklara karşı endişe verici agresif davranışları hakkında toplantılar düzenler. Kevin evde hiçbir şeye ilgi göstermez, Eva’nın onu yönlendirmek için yaptığı tüm girişimler hüsranla sonuçlanır; Eva için değerli olan şeylere zarar verir ve her teklif ya da talebe boş bir ‘Hayır, bundan hoşlanmadım, değiştir’ ile cevap verir.
Kevin’in gelişimi “nefrete sadakat” diyebileceğim inatçı bir tutarlılıkla ilerler. Neredeyse sanki Kevin’in bir an bile vazgeçmeyeceği ve onu finaldeki katliama sürükleyen içsel olarak yıkıcı bir projesi varmış gibidir. Çocuğun tiksindiriciliğe karşı aşağılayıcı yüz ekşitmelerini (filmlerde çok ender karşımıza çıkan aşırı memnuniyetsiz çocuklardan birini hatırlayın), sekiz yaşında boş bakışları (annesi romanda ‘Kevin benim için, tam bir muamma olmaya devam ediyor.’ Demektedir.) ardından da izleyicinin bir felaketin an meselesi olduğunu hissetmesine neden olan ergen olarak etrafında olup biteni küçümseyerek izliyormuş gibi soğuk ve gizemli görünüşü takip eder. Gerilim filmin başından beri çok yüksektir (film Eva’nın her şeyin kanla kaplandığını gördüğü bir kabusla açılır); izleyiciler bu tür bir nefret ikliminde çok uzun hayatta kalınamayacağını, bir şeylerin olacağını bilir.
Eva kendine sorar “Bebeklerin daha sıfır saatinde duyguları var mıdır?” Ben olduğuna inanıyorum.”
Burada agresyona ilişkin geniş psikanalitik teorilerde yer alan detaylara girmeyeceğim; onun yerine Freud’un ilk olarak agresyonu içgüdüsel bir dürtü (Freud 1905) ve ardından bunun otonom bir ölüm dürtüsü olarak kendini ortaya koyduğunu, özünde doğuştan ve azaltılamaz bir içgüdü olarak ele aldığını kısaca kendime hatırlatacağım (1920). Uygarlığın Huzursuzluğu kitabında Freud karamsarlıkla sonlandırırken en ufak şüphesi yoktur: “İnsan nazik, sevgi arzulayan, eğer saldırıya uğrarsa basitçe kendini koruyan dost canlısı bir yaratık değildir; onun yerine doğuştan getirdiği içgüdülerinin bir parçası olarak, agresyona ilişkin güçlü bir arzusu olduğu hesaba katılmalıdır.“(s. 24).
Akabinde, Melanie Klein (1957), Freud’un açtığı yolu takip ederek çocuğun psişik gelişiminde bir yandan erken süperego formasyonuna katkı sağlayan, diğer taraftan dışarıdan yönlendirilen ilkel sadistik dürtülere gönderme yaparken haklı görünmektedir; bu ilkel sadistik dürtüler, engellenme ve çevresel eksikliklerden kaynaklanabilecek olan ancak özünde bağımsız ve doğuştan olan gerçek bir öz yıkıcılığı şekillendirir.
Bilindiği gibi birbirini takip eden gelişimler çevrenin ve annesel empati yoksunluğunun rolünü adım adım öncelikli hale getirir (Winnicott 1971; Kohut 1971,1977; Bion 1962), ardıl psişik yapıların şekillenmesinde ilk aynalama ilişkilerindeki başarısızlık görülür (Ferruta, 2010). Bebek araştırmaları alanında saldırganlığın (agresifliğin) kendi içinde otonom olarak sonlanmayan ve onun yerine saldırganlığın geri çekilme ve karşıt olma (her ikisi de Kevin’da mevcuttur) yoluyla güçlüklerle yüzleşebilme işlevleri de olan karmaşık bir sistem içine yerleştiren Lichtenberg’in (1989) orjinal konumuna dikkat çekmek isterim. Bu aynı zamanda Bergeret’in teorileştirmesindeki; “temel” ve her insanda yaşamını sürdürebilmesi için gerekli olarak tanımladığı doğal gerçek bir şiddeti ayrımlaştırmasındaki durumdur. Yaşam içgüdüsünün ve kendini korumanın içsel bir parçası olan gerçek şiddetin, saldırganlığın içinde kendini gösteren sadizm ve nefret gibi erotize edilmiş parçaları ile hiç ilgisi yoktur.
Özetle, bugün rolü boşaltılan otonom bir saldırgan içgüdünün ve ölüm dürtüsünün varlığı pek çok yazar tarafından, saldırganlığın bakım verenin etkisinin yetersizliğine karşı uyum sağlamayı kolaylaştırıcı bir tepki olduğu şeklinde yeniden düşünülmüştür. Ancak, her birimizin doğa ve çevre arasındaki karmaşık, özel ve tamamıyla kişisel etkileşimden meydana geldiğimize inanıyorum; biri ya da diğeri bazen gizemli bir şekilde daha baskın olabilir.
Kevin’in annesinin kendisiyle bir çocuk olarak ilgilenmesine izin verdiği bir kaç günlük hastalığında çocuk, tek bir tutku ve tek bir arzu nesnesi şekillendirir: Robin Hood ve en çok sevdiği etkinliğe dönüşen okçuluk. Bu zenginden alıp fakire veren bir anti-kahraman ile özdeşleşme midir? Ok, içeri girerek öldüren ve narsisistik bir kırılganlığı telafi eden tüm güçlü bir fallusun sembolü müdür? Bu yoksul/zavallı olan ile ya da ödünlemeye ihtiyaç duyanla özdeşleşme midir? Bu biricik oyun örneği bile, bir ölüm enstrümanına dönüşecektir; Kevin katliamı bir yay ile gerçekleştirerek neredeyse kendi içinde iyi bir nesne taşımasının imkânsızlığını ifade edip, onun yerine her şeyin yıkıma hizmet ettiğini gösterir gibidir.
Görünen o ki Kevin’ın birincil çevresi anlamlı olabilecek bir engellenme ya da yoksunlukla işaretlenmemiştir. Hatta modern bir aile ortamı sunulmaktadır: bir arada görünen, iyi durumda ve eğitimli bir çift, kaçınılmaz ikilemler ve anneliğe ilişkin korkuları (‘bir çocuk sahibi olmaktan dehşet duyuyordum.’ diye anlatır Eva, acı dolu sonradan[1] yeniden yapılandırmasında) saymazsak istenen bir ilk çocuk. Eva ve Kevin arasında arabulucu olmaya çalışan, ancak oğlunun yaptığı her şiddet eylemine bir bahane bulup onu ‘affeden’ ılımlı bir baba görürüz. Burada, babanın ‘üçüncü’ olma ve ikili anne-çocuk ilişkisini ayırma rolünü yerine getirmediğini görürüz. Ancak bu ciddi bir travma olduğunu göstermez. O zaman eğer bir travma varsa, bu ne çeşit bir travmadır?
Bilinçdışının Kuşaklararası Aktarımı: Eva’dan Kevin’a
Böylece ‘Kevin Hakkında Konuşmalıyız’ ile ilgili düşüncelerimin kalbine geldik. Kaes (1993) kuşakların arasında; “bir gereklilik ya da yerinden edilemeyen psişik bir zorunluluğun etkisi altındaymış gibi tanımlanabilecek aktarılmaya itilen bir çeşit fenomen... Aktarım/aktarılan görülme ihtiyacındadır ve asıl öznenin içinde tutulamaz ve korunamaz.” bir psişik yaşamın var olduğunu yazar. Bu bilinçdışı aktarım, “aktarım sadece kayıp/eksik olandan değil, aynı zamanda meydana gelmemiş olandan, temsil edilende ve açıklamalarda mevcut olmayandan da düzenlenmeye başlanan” olumsuz karakteri ile tanımlanır ve psişe, “kapsüle edilmiş, birleştirilmiş ve cansız” kalmaya zorlanan “dönüştürülemeyen nesneleri” aktarır (s.. 23–29). Faimberg ve Kaes’in (1993) klasik çalışmalarının ardından konu hakkında diğer kıymetli detayları da okuruz (Odgen 1997; Herzog 1991, 2004, 2005; Bohleber,2007).
Ancak kuşaklararası bilinçdışı aktarım bizi neden ilgilendirir? Eva ve Kevin arasındaki anne çocuk ilişkisi gebelikteki ilk bilinçdışı fantezilerde ya da belki daha öncesinde mi şekillenmiştir? Burada Eva’nın hikâyesine bakmak için bir adım geri gitmeliyiz (Franklin hakkında ise daha az bilgimiz vardır). Eva bir Ermeni göçmendir ve onun mükemmel dâhil olmuş görüntüsünün altında, kendini bir şekilde farklı, yabancı ve evsiz hissedişi hiç sonlanmaz. Gerçek bir Amerikalı ile evliliğine (‘Bir Amerikalı ile evlendim.’), Birleşik Devletler’e gelmesine gıpta edildiğine vurgu yapar, ancak bunlar bir şekilde yalnızlık ve farklı olma duygularının yarattığı boşluğu doldurmaya yetmez ve katliamdan sonra kötü anne, dışlanmış ve topluluk tarafından reddedilen biri olmasıyla onaylanmaya duyduğu ihtiyaç tekrar ortaya çıkar. Filmde ve detaylı olarak kitapta, Eva’nın diğer komşularından ve etrafındakilerden kültürel zevkleri ve alışkanlıkları (Franklin onu ‘radikal çıtır’, tipik bir Avrupalı olarak adlandırır ve onun kırmızı şarap aşkına ya da banliyö yerine Tribeca’yı tercih etmesine katlanamaz), tarzı ve dünyayı algılayışı bakımından farklı olduğunu hissederiz. Bu yabancılaşma duygusu çiftin, Kevin’ın doğumundan sonra Manhattan ‘dan banliyöye taşınma kararı aldıklarında artar; bu karar daha sonra göreceğimiz üzere, Franklin’in ısrarlarına rağmen Eva’nın iyi bir ailenin nerede ve nasıl yaşayacağına dair konformist Amerikan alışkanlıklarına ulaşmak için duyduğu arzu ve topluluğa daha fazla ait hissedebilmek için taşıdığı ancak kendi ihtiyaçlarını da engellediği bir umuda ulaşmak için alınır.
Eva sadece bir ‘göçmen’ değildir, kendi babası da dâhil arkadaşlarının ve kendi milliyetinden olan bir buçuk milyon Ermeni’nin Türkler tarafından öldürüldüğü savaşta evini terk etmek üzere zorlanmıştır. Eva kendi içinde de bir katliam, bir kan banyosu taşır: tıpkı Kevin’ın gerçekleştireceği gibi. Herzog (2005): “Bir çocuğun zihni ebeveynlerinin gerçeğini ve neye karşı savaşmaları gerektiğini yansıtır şekilde gelişir. Sindirilmeden ve dönüştürülmeden kalanlar, sıklıkla yeni bir eyleme döküşün doğurgan malzemesi haline gelir.” diye yazar. Dahası, “travmanın aktarılması ve acı veren travma benliğin (self) yapısını zayıflatır, saldırganlığı düzenleme kapasitesini bozar ve çocuğun rol oynayabileceği şeyler haline gelir.” der. Herzog şunu da ekler: “eski bir deyiş şöyle der, bir kişi ancak bir çocuğun mutsuz olduğu kadar mutlu olabilir.” (s. 538–561).
Arjantinli ve Alman yazarlardan başka pek çok yazar da, hayatta kalanın yas tutmasını imkânsız hale getiren soykırım ve felaketler gibi ciddi kolektif travmalar ile bu travmalara ait zihinde bölünmüş ve sessiz şekilde kalan, günlük yaşamda eyleme döküldüğünde ya da analizde ortaya çıkabilecek, bütünlükten uzak, temel parçaları birbirini izleyen kuşaklara bilinçdışı aktarımı (Bleger, 1962) arasındaki ilişki hakkında çalışmalar yazmıştır. Bohleber, gelecek kuşakların daha önce gerçekleşememiş yası detaylandırmasını ve sonradan da olsa üzerinde çalışmasını gerektiren “geçmişin kolonileşmesi” hakkında konuşur (Bohleber, 2007); Kevin’ın katliamından sonra Eva’nın, kendi içinde ve Kevin ile, Franklin’e yazdığı hayali mektuplar vasıtasıyla (filmde flash-backler yoluyla) bu çalışmayı ortaya koyduğunu görürüz.
Ermeni Katliamı, “20 yy da travmatik olarak ayırt edici olan, insanların maruz kaldığı ve acı çektiği yok edici ve uç deneyimlerden” (Bohleber, 2007, s. 330) biri olarak görülebilir. Bu iletimin sonuçlarının pek çok faktöre bağlı olduğu kesinlikle varsayılabilir, ancak travmanın yoğunluğu ile alıcı nesne olarak ben’in gücü ve olgunluk düzeyi bunların başındadır. Yani kendimizi habis bir döngünün içinde buluruz; travma zayıf bir “ben”de daha fazla olur, ancak bu öylesine bilinçdışı bir iletimdir ki benlik (self) yapılanmasını bozar ve agresyonun dönüştürülmesini ya da oyunu kullanmayı etkisiz hale getirir. Gerçekte Kevin, bir çocuk olarak hiç oyun oynayamamaktadır, şiddet göstermediği zamanlarda kayıtısız/duygusuz kalır. Seneler boyunca cinayet işleme fantezisi kurduğunda, diğerlerini incittiğinde (çocuklar ve kız kardeşi gibi), insanları küçük düşürdüğünde (kendisini baştan çıkardığı gerekçesiyle itham ettiği öğretmeni gibi) ve eşyalara zarar verdiğinde (Eva’nın çalışması gibi) etkinleşen ve enerji dolan bir ergene dönüşür. Ona hayat ve heyecan veren tek şey zalimlik gibi görünmektedir.
Bu noktada Ogden’in (1997) sapkın kişinin ilk sahneyi içinde, steril ve ölü olarak bilinçdışında taşıyan bir özne olduğu, bunun da kişinin kaçınılmaz olarak yaşamsız ve “kaybedecek bir şey yok” olarak hissetmesine dönüştüğü şeklindeki hipotezini aydınlatıcı buluyorum: yaşama dönmesinin tek yolu, şiddetin ve sapkınlığın heyecanıdır. Francesconi (2009) ile birlikte ele alındığında bu bilinçdışı yapılanmanın bir ergenin katil olmasını anlamamıza yardımcı olabileceğine inanıyorum. Ogden’de şunu okuruz:
“Bu tip sapkın bir bireyde bir çeşit içsel ölülük, var olmakla ilgili bir eksiklik deneyimlenir; aynı anda da, yaşamın sadece anne babanın birleşmesinde (cinsel ya da cinsel olmayan) bulunduğu ve yaşamı ‘elde etmenin’ tek yolunun, dışlandığı ve yaşamsız bırakıldığı bu birleşmenin (yaşamın kaynağı) içine girmek olduğu şeklinde son derece sağlamca basitleştirilmiş savunmacı fanteziler geliştirirler…. Bireyler, ebeveynsel birleşmenin (kelimenin en geniş anlamıyla) boş bir etkinlik olduğunu düşlemler/deneyimler ve ilk sahnenin yaşamsızlığının da kendi içsel ölülüklerinin kaynağı olduğunu hayal ederler. Burada tartışılan türden bir sapkında karakteristik olan, hissedilen boşluğun zorlantılı erotize edilişidir… Bu erotizasyon ile ortaya çıkan coşku kişinin insansı canlılığının ikamesi olarak kullanılır. (Ogden, 1997, s. 99–100).
Gelecekteki katil ergen sadece “ateşe yakın uçtuğunda”, tehlikeye yol açtığında ve kendisini riskli durumlara soktuğunda, yani “bireyin psikolojik yaşamı bir şekilde zaten kayıp (hatta daha çok hiç olmamış) olduğu için” kaybedecek bir şeyi olmadığını hissettiğinde canlı hisseder. Ve işte “ ölü olarak deneyimlenen ilk sahneden yaşamı çıkarmanın sonsuz ve faydasız bir çabası” karşımızdadır (s. 100). Kevin ve Eva arasındaki yoğun ve ilkel ilişkide, karmaşık pek çok faktör rol oynar: bir katliamdan çıkmış ve onu yaşamış bir bireyin, kuşaklararası bilinçdışı travması bebekte bilinçdışı verimsiz birincil ölüm sahnesi fantezisini yaratır. Franklin’in de anne çocuk ikilisinin arasına girerek çocuğun kendini ayırmasına olanak veren, gelişimin belli bir noktasında “üçüncü” olabilmesindeki etkisizliğiyle, zayıf bir baba olarak rolünü vurgulamak önemlidir. Kevin ile bu ayrışma sadece olmuş görünmektedir. Franklin’in sevecen ve müşfik bir baba olduğu kesindir ancak Kevin’ın agresifliğiyle her zaman bir mazeret bularak, inceden gizli bir anlaşma içindedir. Franklin Eva’ya bağlıdır, aynı zamanda onun kültürel olarak çok farklı, çok öteki gördüğümüz kişiliğine ve geçmişine karşı düşmancadır. Aslında Kevin’a daha sonra silahı olan yay ve okları, Franklin’in Kevin’in agresyonunu kapsamaktaki beceriksizliğini temsil eder şekilde, oğluna “agresyonu” veren, hayatının geri kalanı boyunca eline koyan da Franklin’dir. Meottis’ler (1997) anneyi 'ölüm'ü –hem fiziksel hem de ruhsal anlamda ölümü- doğrudan çocuğunun içine koymasına zorlayabilen, agresyonu ikili ilişkinin dışına, bir üçüncüye aktarmanın olanaksızlığından bahseder.
Travma ruhsal yaşamda kendini tekrar etmekle yazgılıdır: Eva anne babasının arasında hiç sevgi görmemesine (‘Annemin babamı öptüğünü hiç görmedim. Görmeyi dilerdim.’) rağmen ve Kevin’in doğumuyla sonlanan cinsel birleşmesi sırasında bir tehlike duygusuna kapılır (Farnklin’e ‘dikkatli ol, tehlikeli olabilir’ der). Nihayetinde Eva bir kız çocuğunu sevebilir, bu birkaç yıl sonra Celia ile tatmin olan arzusudur. Sanki “Biz, bizden önce gelen başkalarının arzularından oluşuruz ”dur (Kaes, 1993). Kevin, filmde merkezi olarak genç Kevin’ın “bir şeye alışmış olman ondan hoşlandığın anlamına gelmez, sen bana alıştın” sözleri ile vurgulanan çatışmalı ve hayal kırıklığı yaşatan bir annesel arzu ile karşılaşır. Kevin’ın doğumundan sonra kısa süreli yaşadığı doğum sonrası depresyonu (kitapta filme göre daha iyi anlatılmıştır), acıyı ve ambivalansı[2] ifade etmek için ne çevre ne de çift tarafından toparlanmıştır, sonuçta bir girişimin semptomatik ifadesine dönüşmüştür.
Katliam (Perşembe)
Katliam tüm detayları ile ve büyük bir özenle hazırlanmıştır. Celia (daha önceki bir saldırısında ciddi bir şekilde gözünden yaraladığı) ve babasının icabına baktıktan sonra, Kevin yayı ile silahlanarak, okulun spor salonunda dokuz okul arkadaşını öldürmüştür. “Bir Katliam Sahnesi” diye yazar gazeteler ve toplumun tüm üyeleri ve belki de tüm ülkenin düşünceleri Denver’daki Columbine katliamına döner. Celia’nın öldürülmesi sürpriz değildir: kardeş rekabetinin üstünde ve ötesinde, Kevin anaokulundan itibaren tüm çocuklardan nefret etmiştir, lisede de tüm okul arkadaşlarından nefret etmektedir. Seçtiği dokuz çocuğun ortak özellikleri var gibi görünür: bir çeşit kusurlarının olması ya da bir şekilde mükemmel olmamalarına rağmen her biri herhangi bir erdeminden ötürü okuldan ödül almışlardır. Bir hapishane görüşmesinde Kevin Eva’ya ‘Onlardan hoşlanmıyordum’ der iğrenerek, ‘Sinirlerime dokunuyorlardı’. ‘Sen kimseden hoşlanmazsın’ olur Eva’nın yanıtı (s. 240).
Kevin, babası, Celia ve okul arkadaşlarından kurtularak kimi, neyi öldürür? Benliğin en zayıf halkası, kusurlu ve eksik olarak hissedilir ve diğerlerine yansıtılır; böylece tahammül edilmez ölçüde kusurlu olana dönüşen ötekiler ortadan kaldırılırsa, kendi eksiklerini ve mükemmel olmayışını da ortadan kaldırdığı şeklinde kendini avutabilir mi? Annesi ile özel ilişkisinde, diğer tüm çocuklar, kardeşi, babası gibi küçümsenen ve haset edilen nesneler olan, muhtemel rakiplerinden kurtulma girişiminde mi bulunmuştur? Aynı zamanda Kevin, Ogden’in bahsettiği, telafi edilemeyecek şekilde kayıp olarak hissedilen bir çeşit canlılık ilüzyonunun, erotize edilmiş tatminini aramaktadır. Bana göre Kevin, olağanüstü düzeydeki boşluk duygusunun farkındaydı (‘Ne kişiliği?’ diye cevap verir, onun kişiliğinden bahseden Eva’ya).
Hapishane ziyaretlerinin son sahnelerinde Eva tekrar, ikaz eden sadistik olayların sayısız anısına döner: diğer çocuklara karşı ciddi saldırıları, nesneleri tahrip edişi, oyun oynamayı reddedişi, muhalif kayıtsızlığı, Celia’nın gözüne verdiği zarar, öğretmenine verdiği hasar…. Sanki katliam tamamen öngörülebilir ve kaçınılmazdır.
‘Narsisistik kırılganlık’ olarak anılan öznenin belli bir formdaki nesneye ihtiyaç duyduğuna ilişkin ilginç bir çalışmada Kapsambelis (2011), öznenin ihtiyaç duyduğu kötü nesne, aynı zamanda belli özellikleri ve zenginlikleri elinde tutan bir nesne olarak değerlendirir; nesne iyi niteliklerini kaybetmemiştir, ancak özneyi reddetmiştir. Böylece, böylesine bir nesneyle karşılaşınca özne kıskanç ve öfkeli bir tutum sergiler, genelde bir nesnenin bu şekilde düşünülmesi tutulmamış bir söz olduğunun duygusuna dayanır (s. 1107).
Öfke, kıskançlık ve intikam ihtiyacı daha sonra nesnenin reddedildiği, nesnenin kötü oluşunu onaylayan habis bir döngü oluşturur. Ancak derindeki ihtiyaç, “onarım” ihtiyacıdır.
Filmde, sessiz ziyaretlerin akabinde geçekleşen birlikte olma ve samimi bir anlama girişiminin olduğu son ziyarette Eva ve Kevin arasındaki nihai diyalog, sonuç bölümünde de göreceğimiz gibi Kevin’da, Eva’da ve ikisinin ilişkisinde, bu onarım olasılığının bir işaretini verir.
Modern Kültürde Anneliğin İdealizasyonu ve Ambivalansın Yadsınması
Sonuçta, kendimize kültürün rolü nedir, sosyal etkiler ne kadar hesaba katılmalıdır ve bunların etkisi nedir diye sormalıyız. Pek çok ergen gibi, Kevin da belli bir imaj tapınmasının (“nasıl görünüyorsan öylesindir” bunlardan biridir) kurbanıdır ve bu tip bir kültürel güdü “mükemmel olmayanın katliamı”na katkı sağlayabilir.
Annelik üzerindeki sosyo kültürel baskılar kitapta da filmde de açığa çıkar. Fransız düşünür Elisabeth Badinter’ın (2010) yazdığı gibi, batılı toplumlarda en azından son yirmi senedir kadının rolünde, sanki kadın bir çeşit paradoksal gereksinimin içinde kilitlenmekle yükümlüymüş gibi temel bir gerileme görürüz: bir yanda tüm alanlarda (hem işte hem de hayatının diğer alanlarında) kendini gerçekleştirmek, diğer yanda mükemmel bir anne olmak… Badinter buna ilişkin geçerli bir okuma sunar: tek çocuğun sayıca üstünlüğü, sıklıkla yaşamın ilerleyen yıllarında sahip olunması, anneliği öne çıkarması, sanki arzulanan çocuk olmamıştır – seçilmiştir. Bu seçim bir paradoksa işaret eder, kadın doğurmayı seçtiği çocuğa karşı daha fazla görevi olduğunu bilinçdışı olarak hisseder, şöyle der gibidir: seçtiğime göre, şimdi başarısız olamam, kusurlu/eksik olamam. Seçim kendini gerçekleştirme projesinin bir parçasıdır ve her gebelikte, her doğumda var olan bir fizyolojik ambivalansın inkârı olarak sonuçlanan bunaltıcı bir sorumluluk verir. Bu “hayali aura” (s. 16) ile örtülü olarak, medya ve toplumun talepleri ile bombalanan annelik, bir kadın için kendini cezalandırma ve kendine saldırmak şeklinde acı dolu bir deneyime dönüşür. Gerçekten de Eva, Tribeca’daki sevgili dairesinden nefret ettiği bir eve (‘Bu evden nefret ettim.’), kendisini farklı ve düşmanca hissettiği bir sosyal topluluğa taşınmak için vazgeçmiş ancak bunu “çocuğun iyiliği için” kabul etmiştir. Çocuğa karşı ambivalans bu erken dönem işaretleri kocası, doktorlar ve toplumun belirgin ihtilafından oluşan birlik tarafından çoğunlukla inkâr edilmiştir. Anneliğin idealizasyonunun diğer tarafında bun benzer bir çocuğun idealizasyonu olduğunu düşünüyorum: mükemmel anne, kendisi de mükemmel olan ‘tahminen iyi’ çocuğa uygun olmalıdır. İnsan hayatındaki her duygunun ambivalansının inkârı için her türlü çabayı gerçekleştiren modern kültürde, Eva ve Kevin da anne-çocuk ilişkisinin kendisini içinde bulacağı karşılıklı tuzağın sembollerini temsil eder. “Anneye özgü olanın yücelmesinin kutlanması” (Badinter, s. 52) – ve bebeğe özgü olanı yüceltmeyi de ekleyebilirim – sıklıkla post modern adam ve kadınları, çoğunluğunu bu idealizasyona uymaya çalışan kadınların oluşturduğu ve kendi içsel dünyalarının karmaşıklığı ile iç içe geçen, suçluluk ve yetersizlik duygularını azdıran kolektifin baskılayıcı talepleriyle karşılaşmalarında yalnız bırakır.
Winnicott, analistin kendi duygularının sahiciliğinin ve bazen hastalarına karşı hissedebilecekleri nefretin farkında olmasına ilişkin ihtiyacı akıllıca vurgular (1949); aynı şekilde bir anne de “ hiçbir şey yapmadan bebeğinden nefret etmeyi tolere edebilmelidir… Anne ile ilgili en dikkat çekici şey, onun bebeği tarafından incitilmesi ve bundan ne kadar nefret etse de bunu çocuğa ödetmeme ve nihayetinde gelebilecek ya da gelmeyecek ödüller için bekleyebilme becerisidir” (s. 73). Bazı hastalarla gerçekten de çocuğunun doğmasını bekleyen ya da yeni doğan çocuğunun karşısındaki bir anne durumunda kalırız ve bu anne “bebeği ondan nefret etmeden önce ondan nefret eden ve bebeği, annesinin kendisinden nefret ettiğini bilmeyen” annedir (s. 72). Bazı psikotik hastalarla olduğu gibi, Kevin da annesinin “nesnel nefretini” duyma ihtiyacındadır, böylece kendisine yönelik nesnel bir sevginin var olduğuna, gerçek duyguların var olduğuna inanabilir: sadece nefret edildiği duygusunun deneyimlenmesinden sonra sevildiğine inanabilir. Sadece bu şekilde Kevin Eva’nın kendisini sevdiği gerçeğine inanabilir (‘bir şeye alışmış olman, onu sevdiğin anlamına gelmez; sen bana alıştın’). Tüm filmi Kevin’ın annesinin nefretini, bir gün sevilebileceğine inanmak için kışkırtma girişimleri olarak okuyabiliriz.
Bu ambivalans ve nefreti fark etmek, bunu çok derinlerinde her zaman hissetmiş olsa bile, Eva için zorlu bir yoldur. Çift değerliği inkâr etme ve bunu özellikle annelikle ilgili her şeyde (“kendi oğullarından ‘hoşlanmayan’ annelerden hoşlanmayız”) inkâr etme eğilimi olan modern kültürde, sosyal koşulların da bir rolü vardır: idealize edilmiş bir “her şeyiyle iyi anne” fantezisi, bugün “yeterince iyi anne”nin yerine geçmiştir.
Sonuçta, söylediğimiz gibi, gerçeğin parçaları görünür olmaya başlar. Korunmuş ve sonda ele alınmış hapishane itiraflarında, Eva sabırla, “gelebilecek ya da gelmeyecek ödülün” (Winnicott, s. 72) beklentisi olmadan, gerçek duyguların tanınması için, Kevin’a karşı hissettiği ve daha fazla tolere edilemeyecek olan “nesnel nefretini” fark edebilmesi için bir süreç elde eder. Olası otantikliğe bu erişim Kevin’ın büyüklenmeci fikirlerinin evreninin dağıldığı son sahnede ipuçlarını verir. Anlaşılan Kevin’da da Eva’nın deneyimine paralel bir durum oluşmuştur:
“On bir kişiyi öldürdün. Kocamı. Kızımı. Gözlerime bak ve nedenini söyle…”
“Bildiğimi düşünüyordum, şimdi emin değilim.”
“Teşekkür ederim.”
[Açıklamalar]
[1](ç.n.) Yazar “sonradanlık/sonradan” anlamına ulaşmak için ”apres-coup” terimini kullanmıştır. Psikanalitik literatürde bu terim ilk olarak “Nachträglichkeit” olan Almanca bir terim olarak karşımıza çıkar ve anlamsal olarak (1) geçmişin şimdiden bakılarak anlamlandırılması, (2) geçmişteki deneyimlerin şimdinin anlamını belirlemesi gibi çift yönlü bir ifade olarak tanımlanabilir. Fransızca olan “apres-coup” terimi ise geçmişin şimdiden bakılarak anlamlandırılması şeklinde tek yönlü bir ifadedir. Metnin akışına göre, Fransızca tanımlamanın kullanılmasının daha uygun olacağı düşünülmektedir. • Terimin Almanca, Fransızca ve İngilizce açıklamalarına ilişkin detaylı bilgi için Uluslararası Psikanaliz Yıllığı 2011 içinde, Gerhard Dahl’ın “Benlik Örgütlenmesinin Gelişiminde Nachträglichkeit’ın İki Zaman Yöneyi: Kavramın Adı Konulmamış Travma ve Kaygıların Simgeleştirilmesi Açısından Önemi” adlı makalesi okunabilir.
[2] (ç.n.) Orijinal metinde “ambivalence” kelimesi kullanılmaktadır. Kelime Türkçe’de ‘ikircikli’ olarak kullanılmakla beraber tam anlamı karşılamadığı, tam karşılığın ‘çift değerli’ ya da ‘iki uçlu’ olduğu düşünülmektedir. Bununla birlikte ‘ambivalans’ kelimesi Türkçe metinlerde de kullanıldığı ve özellikle psikanaliz okumaları yapanlarca sıkça karşılaşılan bir kavram olduğu düşünüldüğünden çeviride aslına sadık kalınacak ve ‘ambivalans’ kelimesi kullanılacaktır.
Kaynakça
Bandinter E (2010). Le conflit, la femme et la mere. Paris: Flammarion.
Bergeret J (1994). La violence et la vie. Paris: Payot et Rivages.
Bion WR (1962). Learning from experience. London: Heinemann.
Bleger J (1962). Simbiosis y ambiguedad: estudio psicoanalitico (Symbiosis and ambiguity, a psychoanalytic study. New York: Routledge, 2012)
Bohleber W (2007). Remembrance, trauma and collective memory. Int J Psychoanal 88:329–352.
Ferruta A (2010). Continuita e discontinuita nel narcisimo sano e patologico, presented at the Milan Center of Psychoanalysis
Francesconi M. (2009). Adolescenti: cultura del rischio ed etica dei limiti. Franco Angeli: Milano.
Freud S (1905). Three essays on the theory of sexuality. SE 4 Freud S (1920). Beyond the pleasure principle. SE 9
Freud S (1929). Civilisation and its discontents. SE 10.
Herzog JM (2005). Los Degradados: out, down, dead: Transmitted and inflicted trauma as encountered in the analysis of a 6-year-old girl. Int. J. Psychoanal 86:291–310.
Lichtemberg JD (1989). Psychoanalysis and motivation. Hillsdale, NJ
Kaes R (1993). Trasmission de la vie psychique entre les generations. Paris: Dunot.
Kapsambelis V (2001). La ‘fragilite narcissique’, une clinique contemporaine. Rev Franc de Psychoan 4:1097–1112.
Klein M (1957). Envy and gratitude. London: Tavistock.
Kohut H (1971). The analysis of the Self. New York, NY: International UP.
Kohut H (1977). The restoration of the Self. New York, NY: International UP.
Meotti A e F. (1997). Da una generazione all’altra: scissione e integrazione nel campo multi generazionale, presented at the Milan Center of Psychoanalisis
Ogden T (1997). Reverie and interpretation. Sensing something human. Jason Aronson Inc.
Winnicott D (1949). Hate in the countertransference. Int J Psychoanal 30:69–74.
Winnicott D (1971). Playing and reality. London: Routledge.
Orijinal Metin: VALDRE, Rossella; “We need to talk about Kevin”: an unusual, unconventional film - Some reflections on ‘bad boys’, between transgenerational projections and socio-cultural influences (The International Journal of Psychoanalysis, Int J Psychoanal (2014) 95:149–159 / doi: 10.1111/1745-8315.12188)
10 Ocak 2016 Pazar
Cansızlaştırma, İzolasyon (Ice-olation/Buzlaştırma) ve Sıfır Derecenin Prensesleri – Disney’in FROZEN Çizgi Filmi…
(Donmuş
Çocuklar: Rod Tweedy, Modern Disney’in patolojisini tartışıyor… )
Frozen,
bütçe değeri animasyon filmler içinde tüm zamanların en iyisi ve diğer türler
içinde ise beşincisi olan bir filmdir. (1.3 milyar ABD doları, dünya çapındaki
gişe hasılatı). 375 milyon genç, YouTube’da bulunan filmin hit parçası olan
“Let it Go” yu görüntüledi ve şarkıya eşlik ederek söyledi; tıpkı Dorian Lynskey’in
dediği gibi “bir neslin hayal gücünü şekillendirdi”. Işıltısının ve yüzeysel
görüntüsünün ötesinde filmle ilgili bir şeyler çocuklar ve gençlerde güçlü bir
şekilde açıkça yankılandı. Bence bunun sırrı – ve bunun çekiciliğinin özünde
olan şey – filmin hem ele aldığı hem de güçlendirdiği, çocukluktaki öfke, ‘buz-laşma/ice-olation‘,
içsel cansızlaştırma ve kendi içine hapsolma gibi temaları ortaya koyma
potansiyeliydi.
Filmi
daha önce göremeyenler için filmin hikayesi iki kız kardeş arasındaki (bu
Disney olduğundan, kimin prenses olacağını da içeren) çatışmalı ve değişken
dinamiklerin etrafında döner. Büyük olan, Elsa, Midas benzeri (Stephen King’in
enerji dolu telekinezi “sihirli” gücüne sahip Carrie karakteriyle benzeşen
şeklide, kendini tehdit edilmiş ya da
öfkeli hissettiğinde tetiklenen) elinin dokunduğu ya da işaret ettiği her şeyi
buza çevirme gücünün etkisi altındadır.
Lynskey’in
gözlemlediği gibi Elsa’nın süper güçleri X-Men ya da Spiderman’de olduğu
gibi süper güçlerin ergenlik için
kullanılması gibi bir metaforu yansıtır – çünkü hem güçlendirmektedirler hem de
gerçekten işkence etmektedirler. Ergenlikle ilgili benzer konular ile erinlik
sırasında ortaya çıkan tanıdık olmayan ve güçlü beceriler, günümüzün
sinemasının benzer “sihirli” güçlerini acı çekerek yönetmeye çalışan çocuk
takıntısı şeklinde geniş çaplı olarak ortaya dökülmektedir.
Frozen
modern çocukluk ve aile dinamiklerinin hem nedenlerini hem de sonuçlarını
ustaca incelemektedir. Serseri bir buz saçağı kız kardeşi Anna için neredeyse
öldürücü hale geldiğinde, örneğin, Elsa’nın endişeli ebevynleri üzerine
titredikleri küçük prenseslerini, tipik sol beyin karar mekanizmalı
ebeveynlikleri ile – üstünü ört ve hissetme -, toplumunun bile uzağına
görndermeye karar verirler (“onun insanlarla temasını sınırlayacağız”). Bu
sorunlu süper-egosal önerme daha sonra film boyunca sergilenen duygusal
işlevsizliğin yüreğine dokunur: çocukları izole eden, duygulanımları kapatan,
empatik ve ilişkisel olan sağ beyni devre dışı bırakan ve tüm ötekileri de
engelleyip dışarıda bırakan bir dünya… Bu içsel süreç filmin görselinde sonu gelmeyen
sıralı açılmamış kapılar ya da çarparak kapatılan kapılar olarak ve tabi ki sapkın
ve sürekli taciz eden kar fırtınası dünyası ve zorlaştıran, dondurucu buz ile tarif
edilir ki bu da duyguların, duygusal sıcaklığın ve insanca bi ilişkinin o ortamda
yokluğu ile ilişkilidir. Disney’de genellikle olduğu gibi, sonrasında ebeveyler
“ölür” (protogonistin gerçek
ebeveynlerinin yokluğu- Bambi ve Pinokyo’dan Peter Pan ve Aslan Kral’a – “aile
dostu” bir imaj sergilemek konusunda takıntılı olan stüdyonun merak uyandıran
bir özelliğidir) ve ana karakterler de bundan dolayı “gerçek sevgi” deneyimiyle
kurtarılana dek çabalarlar. Şimdilik,
çok Disneyvari….
Frozen’da
merkezi metaforun ardında yatan parçalara ayrılma ve sosyal/duygusal işlev
bozukluklarının tasviri ele geçirici ve kaplayıcı olması dolayısıyla, filmin
sadece Disney’in çok temel anlatımını ciddi biçimde zedelemekle kalmayarak aynı
zamanda süreç içinde pek çok mit ve mitik sembolle de mücadele edişi haricinde…Mesela
erkek karakterler aslında yan rollere sürülmüştür ve neredeyse gülünç bir
şekilde (her anlamda) sunulmuşlardır; Disney’in her zamanki “zalimi” geç ortaya
çıkar ve daha çok kendi kendine çözümlenmiş bir sorun olur; hikayede hatırı
sayılır sayıda feminist bileşen ve düğüm
vardır (temel ilişki bir kız ve bir erkek arasında değil, iki kız arasındadır);
ve aslında özgürlük marşı olan “Let It Go” da, “ortaya çıkmanın” zafer ve
şükran şarkısı olarak okunur.
Daha ilginç
ve zorlayıcı olansa filmin çocukluk öfkesi ve yalıtılmışlığının bir anlatımı
olmasıdır. “Yalıtılmışlık” (isolation) filmde anahtar kavramdır Idina Menzel – hit şarkısı olan “Let It Go” da
heyecanı körükleyen bir etki yaratmak için (“bir yalıtılmışlık krallığı, ve
anlaşılan ben de kraliçeyim”) kullanılmış –, içsel ve dışsal duygusal
manzaraların arasındaki derin bağlantıyı güçlendirmek için “yalıtılmışlık – isolation” kelimesinin ilk
hecesinde bir kalp atışı için sıradışı bir duraklama bırakır. Elsa için
nihayetinde bu içsel öfkesine ses vermiş olmak ve senelerce etrafındaki herşeyi
hareketleriyle tahrip eden ne ifade edebilmesinin ne de taşıyabilmesinin
olanaksız olduğu bu durum ayn zamanda hem özgürleştirici hem de zehirleyicidir.
“İçeri
girmelerine, görmelerine izin verme, (Don’t let them in, don’t let them see)
Her zaman
olman gereken iyi kız ol, (Be the good girl you always have to be)
Üzerini
ört, hisetme, bilmelerine izin verme (Conceal, don’t feel, don’t let them know)
- İyi de, şimdi biliyorlar! (– Well, now they know!)
“Let it
go”, onun soğuk dolabından çıktığı andır – ergenin kendini-güçlendirme marşı,
eşit derecede kendini yaralama ve narsisizmin şükran ve zafer şarkısı; (Elsa)
içeri girer ve kendisi için bütünüyle çekingen ve ayrık bir dünya yaratır – tüm
bağlamlardan, aileden, toplumdan ve kendi hayatından planlı bir şekilde
çıkarılarak edindiği bir dünya. Bu, şarkının kutladığı şeydir. Elsa kendini
kıstırdığı yerinden edilmişlikte akıl karıştırıcı özgürlüğünü ilan eder: “evet yalnızım , ama yalnız ve
özgürüm” . Pek çok yorumcu bu hasılat
rekortmeni şarkıyı kadını güçlendirmenin basit ve sorunsuz bir marşı olarak
görür, ancak şarkı bundan fazlasıdır – ve bundan daha ilginçtir. Elsa
yüreğinden geçenleri ilgisiz ve soğuk bir dağın omuzunda, uzak ve diğerlerini
dışarıda tutan buzdan yapılmış bir kraliyet sarayının ortasında söylerken, biz
aslında onun tüm güce sahip olduğunu ve
birini “güçlendirmenin” dünyada bir kapıyı çarpıp çıktıktan sonra aslında
kendisinin dışarıda bıraklıdığını anlaması olduğunu fark ederiz. “Yalnız –
nerede aslında olduğum kişi olabilirim”: Elsa’nın bağımsızlığın erdemi
hakkındaki görüşü, Olaf’ın yaz hakkındaki görüşü kadar gerçekçidir. Şarkı kurtarılmak konusunda ümidini yitirmiş (nihayetinde buna ihtiyaç
duyan ve kurtarılan) ve kendini kurtarmaktan aciz birinin yardım çığlığıdır; pek çok sekiz
yaşındaki kız çocuğun şarkıda gücün ve azat edilmenin sesini duyması, pek çok
yorumcu ve ebeveynin de, bu kendini yaralamanın felç edici ezgisini, benzer
şekilde onaylaması ürkütücü derecede üzücüdür.
Hem Elsa karakterindeki gerginlik hem de
yorumcuların şarkının ve tabi ki filmin, müzikal bir güçlendirmeden çok çıkış
yolu olmayan bir kendini yaralama
trajedisi olduğunu ayırt etmedeki
beceriksizlikleri anlamlıdır. Frozen
soğuk ve kasvetli bir dünya çizer: soğuk ısırığı duygular, kırılgan
ruhsallıklar, parıldayan bir öfke, insafsız ve fırtınalı, merkezdeki
karakterlerini bölüp ayıran bastırılmış duygular. Film Elsa’nın yerinden
edilmesinin işkencesini arttıran “üzerini ört ve hissetme”, “evet yalnızım ama
yalnız ve özgürüm”, “onun diğerleriyle iletişimizi sınırlandıracağız”; sapkınca
susturulmasına/kapatılmasına, “önümde sıra sıra kapılar”; gibi
ifadelerle eziyet eder ve bir çocuğun yalıtılmışlığına göz atar; ailelerinse
en iyi ihtimalle birer yaratık en kötü ihtimalle de kişisel işkenceciler olduğu
hissedilir. Prens Hans kaba ancak
geçerli olacak şekilde “Sevilmek için o
kadar umutsuzdun ki benimle evlenmeye niyetliydin” diye ifade eder. Hans kendiliğinden bu mutsuz dünyaya katılır ve
Anna’ya kendi kardeşlerinin kendisini suistimal edişlerinin ayinini anlatır:
“üçü de, iki yıl boyunca ben görünmezmişim gibi davrandılar; erkek kardeşler
böyle yapar”. Ve Anna da ters bir şekilde karşılık verir, “ve kız kardeşler
de”. Bunlar mutlu sözler değildir: Cristoff tarafından(kendisini sosyal olarak beceriksiz
bırakan ‘trol ailesi’ olan biri olarak tanımlar), “ren geyiklerinin insanlardan
daha iyi olduğu” – kendisine medyaya boğulmuş gençlik içinde üzücü bir şekilde
yankı bulabilecek bir duygudur bu - yorumunda özetlenir.
Ailelerin aynı anda hem çözüm hem de sorunun nedeni
oldukları bu ikircikli durum Anna’nın dokunaklı ve çaresiz çocukluk hikayesi
tarafından derli toplu özetlenir. Ablasının duygusal olarak soğutulmuş dünyası
ile şehrin canlı ama belirsiz büyüsü ve gerçek insanlarla gerçek bir iletişim
içinde olmanın ortasında, bir bağ, aile, bağlam, toplum, kanlı canlı bir
etkileşim (‘yalnız dünyamı değiştirmek için bir şans’ diye iç çeker, ağlamlaklı
bir biçimde Jean D’Arc’ın resmini okşarken) özlemi çindedir. ‘Biraz daha yalnızlaşıyor,
bütün bu boş odalarla..” diye iç çeker – “boş odalar” tekrar onun içsel ve
dışsal olarak cansız ve paylaşılmamış prenses dünyasının temsil ettiklerini
işaret eder. Bu yüzden de anlayışla karşılanabilecek şekilde, ablasının taç
giyme yaşının kutlandığı baloyu beklerken “gerçekten canlı insanlar olacak, bu
tamamen tuhaf olacak” diye heyecanla şarkı söyler. Bu “gerçekten canlı insanların” bu kişilerin(Elsa
ve Anna’nın) hayatlarındaki yokluğu ya da o hayattan çıkarılmış olması Frozen
filmini tam olarak özetler ve filmin tuhaf atan, çırpıntılı – Elsa’nın kendi
bağımsızlığını ilanı (ki bu eziyetli bir kendini tutsak etmeyi daha çok
andırmaktadır) ile insanlarla samimi ve gerçek bir ilişki vasıtasıyla duygusal
bir kurtuluş ihtimalinin arasını açan uçurum gibi– kalbidir. Anna’nın uygun bir
şekilde (tüm “let it go” kimlik krizinde
ışıldayan) kız kardeşine sorduğu soru çok iyidir: “neden bu kadar çok korkuyorsun?”.
Elsa’nın korktuğu tabi ki, - “dünyayı” engelleme nedeni- ‘güçleri’ değildir (ki
güçleri de filmin sonunda sorun olmaktan çıkar), güçlerini yönetmeyi
beceremiyor oluşudur – bu beceriksizlik de yıllar süren sosyal yalıtılmışlık ve
yalnızıktan dolayı olmuştur. Elsa’nın yoksun olduğu herhangi bir şekil bulmuş
ya da gerçek sosyal ve ebeveynsel özen ve sonuç olarak ortaya çıkan paylaşma,
bağımlılığık ve sosyalleşme korkusu, ironik bir şekilde sembolize edilen kendi
kaderini çizen geleneksel Disney “prenses” değerlerinin – prenses tacıyla
mükemmel bir şekilde belirtilen, acınası
şekilde yalıtılmış kraliçeliklerini ilan etmişlik hattını- tümünü temsil
etmektedir. Disney gerçek endişeleri ve problemleri, kesinlikle sahte ve yanlış
geçiş nesneleri biçimindeki çizgi kurgularıyla tedaviyi sunmakta beceriklidir. Frozen, örneğin, çocukların yalıtlımışlık ve
terkedilmişlik duygularını, onlara Frozen ürünlerini satarak ve bu ürünleri
çevrimiçi indirmeleri yönünde cesaretlendirerek tedavi aramaktadır. Bu yüzden
de çocukların zaten deneyimlediği biçimsiz ve sanal dünya, filmlerin sunduklarıyla yalnızca
pekiştirilmektedir.
Elsa bu
paradoksal büyünün kişileşmiş halidir: o pek çok kız çocuğun çekimine kapıldığı
ve karşılık bulduğu – Dr. Jennifer Otter Bickerdike’in ifadesiyle ‘gerçek
kendiliğini yaşamak için ailesi ve toplumdan ayrılan, kendi başının çaresine
bakan ve kendini olduğu gibi kabul eden’-
“modern bir prenses”
karakteridir. ‘Gerçek kendiliğini yaşamak için ailesinden ve toplumdan
ayrılan’ tanım olarak tam da filmin ideolojik mesajını özetler ve bu tip
yorumların yayılması arzu edilir (mesela Dr. Bickerdike’ın Sony’nin pazarlama
danışmanı olduğunu öğrenmek de şaşırtıcı değildir). Daha az rastlanan
düşündürücü bir yorum da “öğrenme güçlükleri olan” ve “öfkesini kontrol
edemeyen” kızkardeşini acıklı bir
şekilde Elsa karakteri ile benzeten radyo programcısı Jo Whiley’den gelir;”beş
yaşlarımdayken bu davranışlarla baş etmek benim için çok zordu” diyerek sıklıkla
ifade eder. Bu, bence, bu yepyeni 21. Yüzyıl prensesinin merkezi
çekiciliğini işaret eder. Wiley şöyle devam eder; “Elsa’nın kontrol edemediği ve
bastıramadığı için bulunduğu her yeri, yerle bir eden güçleriyle
benzeşikliklerden yararlanarak kızıma ‘evet, teyzen de böyle biri’ diyebildim.
Bu şeklide o da –bazen çok kötü davranışlar sergileyebilen- teyzesinin Elsa’ya
benzediğini düşünüyor, bu da bu tip davranışları açıklamak için gerçekten
dahice bir yöntem”.
Kız
kardeşinin “”kontrol edilemez öfkesini”, “zorlayıcı davranışlarını” ve “bulunduğu
her yeri yerle bir etmesini” anlatmak için Elsa ile benzerliklerden yararlanma
yolunu bulması bence de mükemmel biçimde mantıklı ve kolaylaştırıcı bir
buluş. Ancak, o zaman Elsa hangisidir:
kendini güçlendirmenin, özgünlüğün ve dayanıklılığın rol modeli mi yoksa öfke
tarafından ele geçirilmiş, ne anlayabildiği ne de kontrol edebildiği bilinçdışında,
yerle bir eden fırtınalarına takılmış
bir kişinin vaka çalışması mıdır?
Wiley,
Elsa’nın davranışlarından yola çıkarak kız kardeşinin öğrenme güçlüğüyle ilişki
kurmuştur ancak bu davranışların belki de daha çok sınır durum kişilik
özellikleri ile uğraşan biriyle ilişkilendirilebileceği söylenebilir. Simon
Baron-Cohen bazı anahtar özellikleri listeler: “öfkeyi kontrol edememek” (bu
çocuğunlukla özellikle kendilerine yakın olanlara yöneltilmiş öfke patlamaları
ve kavgaya karışma, insanlara nesne fırlatma, bıçakla onları tehdit etme gibi
davranışlarla ifade bulan), “aşırı yalnızlık”, “dürtüsellik”, “kimlik
karmaşası” ve “kendini sakatlama şeklinde ortaya çıkan öz kıyım
özellikleri”. Bu özellikleri, kurgusal
Elsa karakteri ile çarpıcı benzerlikler bulduğu, “Carol” vakası ile örnekler:
‘Hatırlayabildiği
kadarıyla ve erken çocukluk yıllarına da geri dönüldüğünde yaşamının
“lanetlenmiş” olduğunu hissediyordu. Fırtınalı çocukluğuna, değişken
ergenliğine ve kriz dolu yetişkinliğine geri döndüğünde depresyonla geçen
yaşamını düşünür. Ebeveynleri ile ilişkileri, yıllar süren periyodlar halindeki,
onlarla hiç konuşmayışıyla bölünmüştür.
Fırtınalar koparmış ve arkasındaki kapıları çarpmıştır. Nefreti ve öfkesi
ortaya çıktığında olacakları durdurması konusunda hiç şansı yoktur.’
Kesinlikle
tüm tanılayıcı kriterleri karşılamasa da (mesela sınır kişilik özellikleri olanlar
dayanılmaz içsel yalnızlıklarına rağmen aslında gerçekte yalnız kalmaya
katlanamazlar, oysa Elsa kendini sürgün etmiştir), bu tip kişilik özellikleri
en azından bu Disney filmindeki daha güçlü ve modern, daha karanlık ve
ikircikli Elsa özelliklerini (‘Arkanı dön ve çarp kapıları/ Söyleyecekleri
umrumda değil/ Fırtınalar kopsun bırak/Soğuk beni zaten hiç rahatsız etmedi ki’). akla getirir. Daha rahatsız edici ve yıkıcı
özellikler de, filmin şarkısında yardımcı yazar olan Kristen Anderson-Lopez’in yorumuyla
pekişir: “’Let it Go’ hikayenin gidişatını değiştirdi. Elsa’nın bir dağın
tepesinde olduğu ve herşeyi hissettiği ve tüm gücünün ortaya çıktığı bir an
var. Bu ‘ailemin canı cehenneme‘ duygusunu ortaya çıkarır.” ‘Ailemin canı
cehenneme’ tam olarak Elsa’nın temsil ettiği şeydir ve hem bugün hapsedilmiş,
yalnızlaştırılmış pek çok çocuk için onun kitlesel çekiciliğini hem de “aile
dostu” gibi görünen stüdyonun merkezindeki çıkmazını barındırır.
Dr.
Bickerdike tarafından söylendiği gibi, bu yüzden Elsa, birinin ‘ailesinden ve
toplumdan’ ayrılığına neden olan (ya da gerektiren) “özgünlük” markasıdır: tabi ki ironik bir şekilde bunlar Elsa’yı
yıkıcı ve tacizkar davranışlara sürükleyen kopuştur da – kardeşine ‘görünmez’
gibi davrandığı, herkesi dışarıda bıraktığı, kendisi ve etrafındaki herkes için
kurduğu sıfır derece çölüdür. Bu Disney’in
genç izleyicilerini – 375 milyonun youtube da izlemiş olduğu – özdeşleşmek,
birlikte söylemek, zaferini kutlamak için davet ettiği 21. Yüzyıl
“prensesliğidir”. Disney, genç dijital yerlilerinin dikkatini çekmek ve onları
derin yatak odası yalıtılmışlığı ile sanal gerçekliğin diğer bir donmuş
etkisine sürüklemek için, şarkının,
forumunda ulaşılabilir olmasına izin vermek gibi alışılmadık bir adım
atmıştır. Gençlerin yatak odalarına
sokulmanın ekonomik ve ideolojik mantığı Disnek UK’dan Anna Hill tarafından
dile getirilmiştir: “Sosyal medya inanılmaz biçimde güçlü, bunu kullanmak
konusunda daha iyiye gidiyoruz, ancak gerçekte bu, içeriği tüketicilerin gücüne
bırakmakla ilgili.” Buradaki
anahtar kelime “tüketici”dir: çocuklar değil, tüketiciler… Disney’in pazarlama
ve ürün kampanyası stüdyonun bugüne dek sadece ürünler için 1 milyardan fazla
kazanması ve daha da önemlisi markasını evlere ve dünya çapındaki çocukların
nöronlarına kadar genişletmesi gibi beklenmedik boyutta karlı ve kazançlı
sonuçlandı. “Bu Disney işinin sihiridir” diyor BMO Capital Markets Corp.da
analist olan Dan Salmon.
Disney anlatılarında sıklıkla olduğu gibi, sorunu
tanımladılar – bir çocuğun güvensizlik duygusunu, yalıtılmışlığını, duygulanım,
özen ve paylaşma ihtiyacını – ancak çözüm için tam olarak onları
hedef alan samimi bir işbirliği ve eşitlikçi uygulamalar yerine, bir çeşit
yalıtılmışlık ve diğerlerinden uzaklaşma duygusu yaratan tüm şeyleri ilk elden tekrar
onaylamaya yönlendirdiler: “prenses” kültürünün zehirli mitine, “saray
duvarlarının” yüceltilmesine ve somutlaşmasına, çocuğun ebeveyn ilgisi yerine
soğuk sıvı kristal bilgisayar ekranlarıyla yer değiştirmiş olan sanal (donmuş)
dünyalara hapsedilmesine, – “bir gün prensim gelecek” sanrısı, Disney’in
sözlüğünde mükemmel şekilde tanımlanan
üstün-prenses, pasif, uzağı göremeyen Pamuk Prenses gibi – kahramanca bir
aşk arayışının anti-sosyal gündemine… Altta yatan (gerçek) problemleri ve
korkuları çözmek yerine, Frozen gibi filmler sadece prenses gibi kıymetli oluş
duygusunu pekiştirerek ve bir duygusal partnere “varoluşsal güvensizlik ve
kişisel düşlerin biricik tatmin edicisi” olarak daha fazla beklenti ve endişe yükleyerek
sonlanır. Bizim yapmamız gereken ise bu animasyon çerçeveleri geride bırakarak
sosyal gerçekliğe girmek ve Disney’in piramitsel saray duvarlarını yıkıp,
taçları ezip, çocukları gerçek toplulukları ile tekrar bir araya getirmek
olmalıdır. Ya da Elsa’nın sözleriyle, “bırakalım gitsin”…
Çeviren: Beyhan ÖZPAR, Psikolojik Danışman
SDT / Aile, Evlilik ve Çift Terapisti
Rod Tweedy, Yazar; 1997 yılında Oxford Üniveristesi’nden mezun
olmuştur ve modern bilimler ile felsefe açısından Shelley’in şiirlerini
araştırmakla ilgilenmektedir. Karnac Books’da editördür ve yine aynı yayın
evinden çıkan “The God of the Left
Hemisphere: Blake, Bolte Taylor and the Myth of Creation” isimli bir kitabı
bulunmaktadır.
Karnacology (http://karnacology.com) psikanaliz, psikoterapi ve sosyal
bilimler alanında kitaplar konusunda uzmanlaşmış ve bu konularda alanında
önemli kitapları yayımlayan İngiliz yayın evi Karnac Books’un güncel
konularda yayımlanan makale, röportaj ve kitap tanıtımlarının bulunduğu
blogudur.
28 Aralık 2015 Pazartesi
“Sorumluluk” Karşılıklılık Gerektirir…
Yetişkin dünyası sorumlulukların
yerine getirilmesi üzerine kurulu bir düzen olarak karşımıza çıkar. Kredilerin,
faturaların ödenmesi, yiyecek ve giyecek ihtiyaçlarının karşılanması gibi
günlük yaşamın devamlılığını sağlayan sorumluluklarımız vardır. Bunlarla
birlikte eşimize, içinde büyüdüğümüz aileye ve büyüttüğümüz çocuklarımıza karşı
da sevgi, bakım verme, onlara birlikte eğlenceyi ve zamanı paylaşma gibi
sorumluluklarımız da söz konusudur; bunların karşılanabilmesi ile günlük yaşam
ihtiyaçlarımızın karşılanması arasındaki dengeyi gözetebilmek genellikle ip
üzerinde yürümeye benzer. Sorumluklarımızı yerine getirirken ise genellikle şu
duygu içinde yine de kendimizi rahat hissederiz: yetişkin olmuşuzdur, bu
sorumlulukları yerine getirebileceğimiz olanakları yaratmışızdır ve kimseye
muhtaç olmadan kendi ayaklarımız üzerinde durabiliyoruzdur.
Yoğun rekabetin ve zoru ekonomik
koşulları olduğu, mutluluğun ve zaman yaratmanın lüks sayılabileceği bir çağda
ve coğrafyada yaşıyoruz. Bu koşullarda ayaklarımızın üzerinde durabilmek ve
sendelediğimizde ya da yıkıldığımızda ayağa kalkabilmek çok önemli bir konu
olarak hep önümüzde duruyor. Özellikle
onlara mutlu ve rahat bir hayat sunmaya çalıştığımız çocuklarımızın yaşadığımız
bu denge oyunundan haberdar olmamaları için elimizden geleni yapıyoruz. Ancak
ufukta bizi bekleyen önemli bir konuyu erteliyor olabiliriz. Bir gün
çocuklarımız da büyüyecek, belki bu koşullardan daha rahatsız bir dönem içinde
yaşayacaklar. Ve bizlerin onlara bırakabildiği yegane şeyler büyüme
çağlarındaki konfor ve iyi bir eğitim olacak. Peki, bıraktığımız bu şeyler,
kendi yetişkinliklerinde kendi ayakları üzerinde durabilmelerine yardımcı
olacak mı?
Şüphesiz tüm ebeveynler
çocuklarının gerçeklerle başa çıkabilecek kadar güçlü ve günlük hayatta
başlarına gelenin sorumluluğunu alabilecek kadar becerikli olmalarını istiyor.
Azami bir ihtiyaçla kendi ayaklarının üzerinde durabilen, ihtiyaçlarını tespit
edip karşılamak konusunda çaba göstermeye hazır bir çocuk büyüttüğünü her anne
baba ister elbette ki… Yine de bunu yapabilmelerinin önünde önemli bir konu
vardır; sorumluluk alabilmek.
Aslında sorumluluk alabilmek
karşılıklı bir konudur. Bir çocuğun sorumluk almak istemesi, sorumluluklarının
farkında olması ve bu sorumlulukları yerine getirmek konusunda istikrarlı
olması onlara sorumluluk verebilen yetişkinlerin varlığında mümkün
olabilmektedir. Etraflarındaki yetişkinler onları fazla küçük görüp
“kıyamıyorsa”, onlar için her şeyi “hallediyorsa”, sorumluluk verdiklerinde
çocuğun yapabildiklerini sürekli düzeltip baştan yapıyorsa, hatta
yapamayacakları kadar büyük sorumluluklar veriyorsa ya da her yaptıklarını
eleştiriyorsa çocuklar sorumluluk almakla ilgili olarak baştan zedelenmiş
olarak hayatlarını sürdürürler. Çünkü
aslında sorumluluk almak sadece ihtiyaçları karşılamaktan ibaret değildir;
sorumluk alan çocuk yapabildiklerinin farkında olan, kendine güvenebilen,
kendine saygı duyan ve yapamayacaklarının da değerlendirip bu konuda çözüm
aramaya istekli olan çocuktur da. Ve ileride bu çocuk öz güveni olan,
farkındalığı yüksek, kararlı ve sabırlı bir yetişkin olmaya da adaydır.
Çocuğunun sorumluluk sahibi
olmasını isteyen ebeveynler sorumluluk vermeye hazır olan ebeveynlerdir
demiştik. Burada önemli iki konuyu dikkate almak gerekir; daha önce çocuğa
verilmiş sorumluklar var mıdır ve çocuk bunların ne kadarını yapabilecek
durumdadır? Elbette ki her yaşta çocukların yapabilecekleri şeyler ve
alabilecekleri sorumlulukla vardır. Ancak daha önce kendisine hiç sorumluluk verilmemiş,
verildiyse bile bu konuda çok örselenmiş bir çocuk kolay kolay yeni bir
sorumluluk almayacaktır; çünkü onun için her yeni görev ve sorumluluk başa
çıkılması güç duygusal bir anlam taşır. Çocuğun yaşına ve becerilerine uymayan
sorumluluklar verildiğinde de benzer bir durum ortaya çıkar. Her iki durumda da
çocuk yaptıklarının hep eksik ve sorunlu olduğunu, kendilerinin ise beceriksiz
ve değersiz olduğunu düşünür ve hisseder.
Bu durumda çocuğun sorumluluk
duygusunu geliştirmek ve sorumluk almasını desteklemek için nereden başlamak
gerekir? Hafta içi yoğun ve yorgun bir
iş gününde çıkmış olmak hafta sonu da bütün hafta yapamadıklarınızın listesi
ile karşılaşıp bunlara yetişmeye çalışmak yeterince stres yaratan bir durumdur.
Bu zamanlarda çocuklara sorumluluk vermek, onları takip etmek ve yerine
“istediğiniz gibi” getirilmemiş işlerle karşılaşmak daha fazla stresten başka
bir anlama gelmeyebilir. Yine de bir yerden başlamak gerekir. Bu yer sizin
çocuğun neyi nasıl yaptığına değil, yapmak için çaba göstermesine onay
verdiğiniz yerdir. Bu hem çocuğunuzun yeni şeyler yapmak istemesine hem
becerilerinin gelişmesine hem de sizin ona yeni sorumluklar verebilmenize alan
açar. Aynı zamanda önemli bir işi başararak aile hayatında kolaylaştırıcı
olduğunu düşünmek de ilişkinizi ve bağınızı güçlendirir. Bundan sonrasında ise
hangi sorumlukları ne kadar verebileceğinizi düşünmek gerekir. Aklınızda
tutmanız gereken en önemli prensip kolaydan zora, azdan çoğa, basitten
karmaşığa yaşı düzeyinde ilerlemeniz gerektiğidir.
Mesela çocuğunuzla beraber masayı
kurma, çamaşırları ayırma veya asma, toz alma, yerleri süpürme gibi şeyler
yaparak aile hayatına katkı sağladığını ve birlikte olabilmeniz için zaman
yarattığınızı hissettirebilirsiniz. Çocuğunuzun kendi başına yemek yeme,
giyinme-soyunma, tuvaletini yapma, ellerini, yüzünü yıkama gibi öz bakımıyla
ilgili sorumlulukları üstlenmesini desteklemek hem bu becerilerinin gelişimini
hem de kendilik algısının olumlu olmasını sağlayabilir; ne de olsa yaşına uygun
düzeyde başının çaresine bakabiliyordur. Evcil hayvanınız varsa bakımı
konusunda ufak sorumluklar alabilirler mesela, su ya da mama verebilirler,
tüylerini fırçalayabilirler. Bahçe ya da balkonunuz varsa ya da evde sizinle
yaşayan bitkileriniz varsa bu konularda da sorumluluk alarak yabani otları
temizleyebilir, su verebilir, siz çiçeklerle ilgilenirken ufak getir götür
işlerini yapmak ve öğrenmek için yanınızda durabilir. Ya da odasındaki bazı
eşyalara ilişkin toplama düzenleme gibi konularda sorumluluk alabilir.
Diyelim ki sorumluluk verdiniz
ancak çocuğunuz bunları yerine getirmekte zorlandı… Çoğunlukla ebeveynler bu
aşamada pes ederler, ya tekrar aynı işi yapmak zorunda kalmaktan, ya
anlatmaktan yorulduklarından ve anlatmak yerine yapmak kolay olduğundan ya da
zaten kendi çocuklarının yapabilirliklerine güvenmediklerinden tamamen geri
çekilerek sorumluluk vermemeyi tercih ederler. Kafalarında ilk beliren şey “bu
çocuğun ileride sorumsuz bir yetişkin” olacağıdır. Bu ise çoğunlukla gerekçi
değildir. Ama yine de sonrasında üstlenmek zorunda kalacağı birikmiş
sorumluklar dağı ebeveynlerin korkulu rüyasına dönüşür. Tam bu aşamada başa
dönmek ilk adım olmalıdır. Bu adım tüm sorumluluklarını elinden almak değildir;
verilen sorumlukları ve çocuğunuzun yaşını/becerilerini gözden geçirmektir. Amaç
elinden bir şey almak değildir; amaç çocuğunuzun yapabilirliklerini ortaya
çıkarmak ve daha fazla yapmayı istemesi için ona destek olmaktır. Yaş ve
becerilerin değerlendirilmesi ise neden verilen sorumluluğu yapamadığının
tespit edilmesinde önemlidir. Amaç bağcıyı dövmek değil, üzüm yemektir
nihayetinde…
Verdiğiniz ilk sorumlukların
küçük ve kolay başarılabilecek olmalarına özen gösterin. Bu yaşı kadar önemli
bir değişkendir. Küçük adımlarla ilerlemek, her defasında bir sorumluluk
vermek, bu konuda belli bir noktaya gelmesini bekledikten sonra yeni bir
sorumluluk vermek çocuğunuzun hızına ve hazır olmasına da destek sağlar. Mesela
odasını toplamasını beklemek yerine arabalarını kırmızı sepete koymasını
istemek ve bunu takip etmek daha kolay ve başarılabilirdir. Bu aynı zamanda
çocuğunuzun sizin ne istediğinizi açık ve net olarak bilmesini de sağlar ki bu
da düzenlemeniz gereken ikinci konu olabilir.
Belki de çocuğunuza ondan ne
yapmasını istediğinizi yeterince açık, basit ve net biçimde
anlatamamışsınızdır. Dolayısıyla yapmasını istediğiniz şeyi anlayabileceği
basitlik ve kısalıkta anlatın. Anlatmak
da her zaman yeterli olmayabilir. Mümkün olduğunca ondan neyi nasıl yapmasını
istediğinizi gösterin hatta ilk zamanlarda ona eşlik edin. Hem eşlik edip hem
de anlatmanıza rağmen hep aynı şeyi yapmakta zorluk yaşıyorsa görevi
basitleştirin ya da değiştirin. Muhtemelen bu iş ona ya çok karışık geliyordur
ya da henüz hazır değildir.
Aynı zamanda çocukların işleri
sıralama becerilerinin de gelişimini desteklemek gerekir. Bu sorumluluklarını
öncelik sırasına sokmasına yardımcı olacaktır. Bunun için siz işleri sıralayın
ve rutinler oluşturmaya çalışın. Oyuncaklar toplandıktan sonra televizyonun
açılacağını, dişler fırçalandıktan sonra yatılacağını, evdeki işler bittikten
sonra parka çıkılacağını anlamasına destek olun. Bunun için de öncelikle bu
rutinlere ve sıralamaya siz uymaya çalışın.
Çocuklar en iyi oyunda
öğrenirler; o zaman yapmasını beklediğiniz şeyleri ve sorumluluklarını oyuna
dönüştürün. Legoları toplamak için kuleler dikin, arabalar ve bebekleri
toplamak için basket oynayın, üzerini değiştirmeyi yarışa çevirin. Hem eğlensin
hem de yapması gerekeni yapabilsin.
Tüm bunlar çocuğunuza sorumluluk
vermek için ve ya verdiğiniz sorumlulukların pekişmesini ve sorumluluk
duygusunun gelişmesini sağlamak için yararlı düzenleme ve tavsiyelerdir. Ancak
bunlardan daha önemli olan şey bu süreçte çocuğunuzla iletişiminizdir ve
aranızdaki güven ilişkisidir. Bunun için ise öncelikle olumlu ifadeler kullanmaya,
yapabildiklerine odaklanmaya gayret edin. Onun yerine yapmayın, onun için
yapmayın, yaptıkları/yapamadıkları yüzünden onu incitmeyin ya da bunları
ödüllendirme/cezalandırma için kullanmayın. Düzenleyin, bekleyin ve
destekleyin. Onların da daha fazla deneyime, zamana, bilgiye ve cesarete
ihtiyaç duyduğunu hatırlayın. Sizin bu konudaki sabrınız, tutumunuz ve
çocuğunuza olan inancınız, onun da kendisine inanmasını sağlayacaktır.
Son olarak en önemli ve en zor
yöntem konusunda kararlı olun; onun sorumluluk sahibi bir yetişkin olmasını
istiyorsanız siz ona örnek olacak o yetişkin olun. Sürekli erteliyor, baştan
savma yapıyor, yapıyormuş gibi görünüyor ve hatta hiç yapmıyorsanız
çocuğunuzdan da bir sorumluğu fazlasıyla sahiplenip gerekeni yapmasını
istemeniz büyük haksızlık olur. Böyle bir yetişkinle yaşayan çocuklar iki
yoldan birini seçerler; ya yetişkine güvenemeyeceklerini anlayıp kendi
başlarının çaresine bakmak için yaşlarının üstünde bir çaba sarf ederek ruh ve
beden sağlıklarını koruyamazlar ya da birebir sizi örnek alarak o hiç olmasını
istemediğiniz ancak maalesef örnek olduğunuz sorumsuz yetişkin olurlar.
Çocuğunuzun sorumluluk sahibi bir
birey ve yetişkin olmasına destek olduğunuz bu yolculukta, güven ve sevgi
içeren ilişkinizin ve iletişiminizin, verdiğiniz sorumlukların yerine
getirilmesi için çocuğunuzda motivasyonu ve arzuyu sağlayan asıl şey olduğunu
hep hatırlayın.
Sevgiyle,
Beyhan ÖZPAR
Psikolojik Danışman
26 Kasım 2015 Perşembe
Korkuyorum Anne…
İnsan
sadece düşünen ve eylemde bulunan değil, aynı zamanda düşüncelerini ve
eylemlerini şekillendiren duygulara da sahip bir canlıdır. Bu duygular bize
arkaik ve evrimsel geçmişimizden miras kalmıştır. Hatta beynimizin bir bölümü
olan “limbik sistem” bizim arkaik/duygusal beynimiz olarak adlandırılır ve duyu
organlarımızdan alınan veriler ilk olarak burada işlenerek beynimizde ilgili
merkezlere dağıtılarak işlenir. Bazılarımız duygusal beynimizden gelen verileri
işlerken rasyonel olmayan unsurları daha kolay eleyebiliriz ve daha akılcı
eylemlere yönelebiliriz. Algısal verileri kodlarken anlamlandırma sürecine
duygularımızı dahil etmeyebiliriz. Veya tüm algısal verileri ve sadece duygusal
sistemden gelen verilerle işleyerek sonuçlara ulaşır, kararlar verir ve bu
kararlarla eyleme dökebiliriz. Süreç içinde nasıl bir yönelimimiz olursa olsun
hepimiz “hissederiz” ve bu hisler olumlu ya da olumsuz her birimizde mevcuttur.
Arkaik
beynimizde hissettiğimiz şeyler algının ötesinde, anlam yüklemek için içsel bir
veriye dayanır ve biz bunlara “duygu” deriz. Bu sürçte algılamaktan değil,
duyumsamaktan bahsederiz. Bazılarımız kendilerine tüm duyguları yaşamak için
izin verir, bu sayede olumlu ya da olumsuz duygularının deneyime dönüşmesine
fırsat verir ve onlarla baş etmeyi öğrenir.
Bazılarımız ise olumsuz duyguları yok sayar ve sadece olumlu duyguların
hayatında var olmasına izin verir; bu olumsuz duyguları yok sayıp bastırırken
ise genellikle sonrasında karşımıza nasıl çıkacağını bilemeyiz. Ancak bastırıla,
yok sayılan duygular genellikle beklenmedik anlarda daha olumsuz sonuçlarla
karşımıza çıkarlar. Oysa hep söylediğimiz gibi hayatta hem olumlu hem de
olumsuz duygulara yer vardır. Hatta bir olumlu bir duygunun anlam bulabilmesi
için olumsuz duygunun da hayatımızda yer bulmasına izin vermemiz, tüm
duygularımızı oldukları gibi kabul etmemiz önemlidir. Sonuçta hissetmenin
doğrusu ya da yanlışı yoktur.
Yetişkinler
olarak kendi duygularımızla temas etme şeklimiz, bunlarla başa çıkma
biçimlerimiz çocuklarımız için çok önemlidir. Duygularımızla ne yaptığımız ve
onları nasıl yaşadığımızı izleyerek çocuklar kendi içlerinde kabul edilebilir
olan ve kabul edilemeyen duyguları değerlendirirler. Bazılarını ebeveynleri de
kendi duyguları ile daha güçlü baş edebilsin diye daha sık ortaya çıkarırlar,
bazılarının ise güvenip yaslanmak istedikleri yetişkinler olan ebeveynlerindeki
olumsuz ve yıkıcı etkisini gözlemleyip asla onlara temas etmeden yaşamaya
çalışırlar. Ya da gözlemlemenin ötesinde bizlere kendi duygularından
bahsederler ve onların duygularına bizim verdiğimiz tepkileri değerlendirirler.
Bu da ileride neyi, nasıl ele alacaklarına, neyle daha kolay baş
edebileceklerine ya da ne hakkında hiç konuşmamaları gerektiğine dair onlara
fikir verir. Her iki durumda da çocuk yaşam deneyiminin sınırlılığı içinde bu
gözlemler ve sonuçlarla baş etmekte çok zorluk çeker ve bu durum çocuklar için
büyük bir yüktür.
Tüm
duyguları olduğu gibi kabul etmenin önemli olduğunu rasyonel tarafımızla
biliyor olsak da, kültürel olarak ya da
yetiştirilmeden dolayı, olumsuz duygular söz konusu olunca biz yetişkinler
genel bir tahammülsüzlük içinde oluruz. Çocuklarımız bize olumsuz duyguları ile
geldiklerinde, okuduğumuz kitaplar, sohbet ettiğimiz uzmanlar ve incelediğimiz
makalelerin etkisinden çok kendi içsel deneyimimize çekilir ve o deneyimden
yansıyanlarla cevap verirken buluruz kendimizi. Dolayısıyla söylediğimiz şeyler
uygun ve kabul edilir bir mesajı içerse de beden duruşumuz, sesimiz ve
ifadelerimiz başka bir hikaye anlatır çocuklara. Ve alttan ilettiğimiz mesaj
bazı duyguların aslında hala kabul edilmediği olur.
Korku
hepimizin zaman zaman hissettiği temel duygulardan biridir. Çocuklar söz konusu
olduğunda çok sık karşımıza çıkan ve çoğunlukla kendi deneyim penceremizden
cevap verme ihtimalimizin olduğu olumsuz bir duygudur. Kimse korkmak istemez
ama herkes bir şeylerden korkar. Çocukken korkularımız daha hayali şeyler iken
yetişkin olduğumuzda bunlar sosyal olaylar ya da beğenilme gibi içsel
tutumlardan kaynaklanır. Ama ne olursa olsun korkuyu ne çocuklarımızda ne de
kendimizde görmek isteriz; kendimiz korkmaktan korktuğumuz ve korkularımızı
kabul edemediğimiz gibi çocuklarımızın da bir şeylerden korkmasından
hoşlanmayız. Oysa onlar gelişimlerinin çok önemli bir parçası olarak korkarlar.
Yaşam deneyimlerinin kısalığı ve her an yeni bir durumla karşılaştıkları, yeni
şeyler öğrendikleri düşünüldüğünde, bu alışılmadık durumlarla ilgili korkuyor
olmaları, yeni korkular geliştirmeleri de normaldir ve hatta gereklidir.
İlk
korkular genellikle bir bebek anneden ayrışmaya başladığında ortaya çıkar.
Sonra hayal olan ile (içsel gerçeklik), gerçek olan (dışsal gereklik)
karşılaştığında yeni korkular ortaya çıkmaya başlar. Zihinleri geliştikçe yeni
düşünceler geliştirirler, yeni duygular, deneyimler yaşarlar. Bu tanıdıklıktan
uzaklaşmak da yeni korkuları doğurur. Başta sadece besinin zamanında gelmemesi
korku kaynağıyken, zamanla yüksek sesli objeler ve insanlar ya da evden ayrılıp
yeni bir ortama girmek veyahut da sevdiği, alıştığı ortamdan uzak olmak
olabilir. Sonuçta çocuklar korkarlar, her baş edilmesi öğrenilmiş korku ile bir
daha korkmayacaklarının garantisi yoktur ve büyüdükçe yeni şeylerden korkmaya
başlayabilirler.
Neredeyse
her çocuğun korktuğu bir şey ardır Bu korkuların bazıları gerçekçi bazıları ise
tamamen mantıksız olabilir. Gerçekçi veya değil korkular aslında bizim dünyada
var olmak için atacağımız adımları belirlememize yardımcı olur. Bu sayede
riskleri görürüz, tehlike içeren durumları fark ederiz ve aslında kendimizi
korumayı öğreniriz. Bazı korkularımız ise hiç karşılaşmadığımız durumlara
ilişkin miras aldığımız korkulardır. Bunlar bize evrimsel atalarımızdan gelmiştir;
hiç görmemişizdir ama yılanlardan ya da dinozorlardan korkarız. Hatta
atalarımız bize bu korkularla birlikte temel üç baş etme mekanizması da miras
bırakmışlardır; çok korktuğumuz bir şey karşısında donup kalabilir, ondan
kaçmayı tercih edebilir ya da onunla savaşmaya karar verebiliriz. Evrimsel
yolculuğumuz çok uzun bir süredir devam ettiği için yeni baş etme yöntemleri de
her gün repertuarımıza eklenir ve her an çevrelerini keşfeden çocuklarımız için
de yeni baş etme yöntemlerine başvurmaları için korkunun koruyucu bir işlevi vardır.
Çocuklar korkuları aracılığıyla çevreye uyum sağlamayı, problemlerle başa
çıkmayı ve kendilerini tehlikelere karşı korumayı öğrenirler.
Çocuklar
farklı yaşlarda farklı şeylerden korkabilirler. Bebekler, yüksek sesler veya
ani hareketler, yabancılar, bakım veren kişilerden ayrılmak, ev içerisindeki
yeni fiziksel düzenlemeler ve/veya rutinlerindeki değişiklikler gibi şeylere
karşı korku duyarlar. Anaokulu çocuğu diyebileceğimiz iki ve altı yaşları
arasında ise çocuklar karanlıktan, gece çıkan seslerden, maskelerden, canavarlar
ve hayaletlerden, palyaçolardan ve bazı hayvanlardan korkabilirler. Okula yeni
başlayan çocuklarda rutinler değiştiği için evden uzak kalmak, ailesinin onu
okulda bırakması, bilmediği bir insan topluluğu içinde nasıl davranırsa güvende
olacağını kestiremiyor olması korku kaynağı olabilir. Bunlar “okula gitmek
istemiyorum” gibi serzenişler şeklide ortaya çıkabilir ya da bunlardan
bahsetmese de daha önce korkmadığı bir şeyden korkması olarak kendini
gösterebilir. Sonuçta bunların hepsi normaldir, kabul edilebilirdir ve
yetişkinin sakin kalarak çocuğuna destek olmasıyla halledilebilir. Peki nasıl?
Çocuklar
pek çok korkumalzemesi getirebilir, özellikle dört yaş civarında artık iç
gerçekli ve dış gerçeklik arasında sınırlar netleşmeye başlar. Bu dönemde
çocukların sıklkla canavarlardan, hayaletlerden ya da zombilerden bahsettiğini
duyabilirsiniz. Özellikle gece yatmadan önce odadaki bu kötücül ve fantastik
öğeler ile size geldiğinde hem gerçek olmadığını bildiğiniz bu “şeylerden”
korkuyor olması hayrete düşürür, hem de çocuğunuzun bu korkuyla başa çkması
için yardım etmek istersiniz. İlk olarak akla böyle şeylerin olmadığını ve
yaşının da bunlardan korkmak için artık büyük olduğunu söylemek gelebilir. Ancak bu bi yetişkinlerin bile hoşalmadığı
bir tutuma denk gelir; birinin size “saçmalama olur mu öyle şey” dediğini ve
duygunuzun anlaşılmadığı zamanları bir düşünün... tıpkı biz yetişkin olduğumuz
için herşeyin üstesinden gelmiş olmamızın beklenmesinin gerçek olmadığı gibi
çocuğunuzun da okula gidiyor, bir çok şey öğreniyor ve büyüyor diye bir
şeylerden artık korkmuyor olmasının gerekmesi de gerçek değildir. Gerçek olan
orada bu duygunun var olduğudur ve hayali olsun ya da olmasın bu duygunun
kaynağı da çocuğunuz için anlamlı ve önemlidir.
Bu
noktada ilk adım, bu konuyu endişeyle değil ama ciddiyetle ele almaktır. Bu
şakilde onu dinlediğinizi ve duygusunu olduğu haliyle kabul ettiğinizi ifade
etmiş olur ve çocuğunuzun ihtiyacına yönelmiş olursunuz. Bu dinleme ve sorular
sorma süreci onun aslında neden korkttuğunu anlamanızı da sağlar, çünkü
çocuklar asıl korku kaynaklarını biz yetişkinler gibi deüğerlendiremezler.
Dolayısıyla onunla konu hakkında konuşurken asıl onu kaygılandıran ve korkutan
şeyi de bulma şansına erişebilirsiniz. .bir çocuğun karanlıkta orataya
çıkabilecek gerçek üstü şeyler hakkındaki korkuları başka şeylerle ilgili
olabilir. Bu sayede ilgiyi üzerinde tutuyor ve sizinle daha falza vakit geçirme
şansı elde ediyor olabilir. Sizin ne kadar dayanıklı olduğunuzun ve her durumda
size güvenip güvenemeyeceğini test ediyor olabilir. Aslında çok gergin olduğu bir
dönemden geçiyor ve içindeki canavarlar ile baş etmeye çalışıyor olabilir.
Karanlıkta objeleri tanıyamadığı için hayal gücünü oyunlarıyla onları korkutucu
algılıyor olabilir. Ya da önünü göremediği için bir şeylere çarparak canının
acımasıyla ilgili endişe duyuyor olabilir... Sonuçta bu kaynağa vardığınızda
harekete geçmek, önlem almak ve/veya destek olmak da kolay olacaktır. Bu önlem
duruma göre bir gece lambası, iki oda arasındaki mesafenin adım olarak
karşılığı, onun yanında her ihtiyaç duyduğunda bulunmak, uykuya dalarken ona
eşlik etmek olacaktır. Ne olursa olsun onu dinlediğiniz bu süreçte çocuğunuz
önemsendiğini ve güvende olduğunu hissedecektir.
Bu
sürecin ardından çözüm ya da önlem adına ne yapacağınızı konuşmak da önemli bir
adımdır. Hem ona yardımcı olmak için orada olmanız hem de çocuğunuzun da
bununla baş etmek için fikir üretmesi önemlidir. Bu çocuğunuza, gücün sadece
yetişkinde olduğu, onsuz kötü duygularla baş edemeyeceği gibi bir yanılgıdan
çıkması ve kendi ,içsel kaynaklarına yönelerek yeni çözümler bulması için
cesaret verir.
Korkularla
baş etmesi çocuğunuzla pek çok şey yapabilirsiniz. Önemli bir yöntem
duyarsızlaştırmadır. Özellikle gerçek nesneler ve canlılar korku kaynağı olduğunda
duyarsızlaştırma çok yararlı bir başa çıkma olanağı sunar. Duyarsızlaştırma
sürecinde çocuğunuza korktuğu nesne ve/veya hayvanla kontrollü ve adım adım
ilişki kurabileceği, bu ilişki vasıtasıyla kendisi için güvenli bir alan yaratabileceği
ve bu nesne ve/veya canlıyı hayatının normal bir bileşeni olarak görmeye
başlayabileceği bir düzenleme yapmanız gerekir. Örneğin çocuğunuzun korktuğu
canlı köpekse (ve ortada travmatik bir deneyim yoksa), içinde sevimli ve dost
köpeklerin olduğu kitaplar okuyarak, çizgi filmler izleterek, onları uzaktan
izleyerek ve son olarak onlarla yakınlaşarak ve güvenli bir temas ortamı
yaratarak süreci planlayabilirsiniz. Duyarsızlaştırma sürecinde en öneli olan
şey çocuğunuzun hazır oluşunu izlemektir. Her adım ayrı ayrı ele alınır,tüm
yapılacaklar tek seferde gerçekleşmez. Bir adımda güvenli ve rahat olunduktan
sonra diğer adıma temkinli adımlarla geçilerek süreç devam etmelidir yoksa
çocuğunuzun korkusu, hazır olmadığı bir durumla karşılaştığı için daha yoğun ve
başa çıkılamaz bir hale gelebilir. Korkunun yoğunluğuna göre duyasızlaştırma
sürecinde bir uzmandan eşlik etmesi istenebilir ve hatta travmatik bir deneyim
sonucu bu korku gerçekleştiyse çok beklemeden uzman desteği almak gereklidir.
Sonuçta bu yöntemle ilerlemeye karar verdiğinizde basit bir baş etme yönteminin
öğretilmesinden fazlası yapılır.
Duyarsızlaştırmadan
daha basit yöntemler de süreci kolaylaştırabilir ve çocuğunuzun baş etme
becerilerini güçlendirebilir. Zaten amaç korkuyu yenmek ya da yok etmek değil,
bununla sağlıklı ve işlevsel bir şekilde baş edebilmesi için çocuğunuza yol
gösterip destek olmaktır. Korku bedensel tepkileri ve refleksleri harekete
geçirdiği için çocuklara nefes beden
gerilimini azaltmasına yardım edecek şekilde nefes alması öğretilebilir.
Zihinde canlandırmalar yapmak ve güvenli bir yer oluşturmak da önemli bir baş
etme şeklidir. Korktuğu korkunç yaratıkları komikleştirmesine, çıkamayacağı bir
kafese koymasına hayal etmesine yardımcı olarak ve bu görüntüyü somutlaştırması
için resmini çizmesine teşvik ederek yardımcı olabilirsiniz. Bu süreçte kendi
korkularınızla nasıl baş ettiğinizi anlatabilirsiniz; bu yöntem hem sizin de
korkularınızın olduğunu hem de bunlarla baş edilebileceğini duyduğu için işe
yarayabilir. Herkesin yaşadığı bir duygu olduğunu görmek de ayrıca çocuğunuza
hem duygusunun hem de yaşadıklarının normal olduğu ve bu sürecin
sonlanabileceğine dair güven verir.
Korkan
ve bu korkularıyla baş etmeye çalışan çocuğunuz için yapılması yarar ve destek
sağlayan yöntemler kadar, hiç işe yaramayan, kaçınmanız gereken yöntemler de
vardır. Örneğin koktuğu nesne ya da canlı ile tek seferde karşı karşıya
bırakma, buna zorunlu olarak onu maruz bırakmak ve bir çeşit “şok terapisi”
yapmak genellikle daha büyük sorunlara yol açar. Bu tutum korkusunun
güçlenmesine neden olduğu gibi size olan güvenini de zedeler.
Etkisiz
yöntemlerin bir ucu “hemen üstüne gidip çözelim” tutumu iken diğer ucu da “aman
koruyalım da hiç karşılaşmasın” tutumudur. Bu koruma durumu kısa vadede etkili
bir çözüm gibi görünebilir. Ancak yaşam gibi uzun bir yolculuk içinde olduğumuzu
düşünürsek olumsuz sonuçları daha yıkıcı olabilir. Çocuğunuz sürekli korunduğu
için, gerçeklikle yüzleştiğinde nasıl başa çıkacağını bilemediği bir durumun
içinde kendisini bulabilir. Sizin olmadığınız durumlarda korkuları travmatik
bir deneyime dönüşebilir, fobik durumlar ortaya çıkabilir. Kendi içsel
kaynaklarının farkına varma şansı bulmadığı için kendine güveni zedelenebilir.
Son
olarak çocukların korkuları düşünüldüğünde bu iki tutum kadar zedeleyici
sonuçlar oluşturabilecek bir üçüncü yöntemden bahsetmek gerekir. Çocuğunuzun
korkusunun gereksiz ve gerçek dışı oluşuna ilişkin ders vermek, bu konuda
şakalar yapmak, duygusunu görmezden gelmek, reddetmek ve/veya hafife almak, hem
sizinle ilişkisini zedeler hem de baş etmesi gereken sadece duygusu olmaktan
çıkarak sizin gözünüzdeki değeri ve önemiyle ilgili içsel bir sorgulamaya
girmesine neden olur.
Unutmayın;
amacımız bir duygunun yok olmasını sağlamak değildir. Çocuklarımıza
kazandırmaya çalıştığımız şey korku gibi olumsuz duyguların da olabileceğini
kabulünü, bu duygularla baş etmenin mümkün olduğu algısını ve bu süreçte
destek olacağımızın güvenini vermektir.
Tamamen yok olmasa da da çocuklar bu duygularıyla baş edebilirler ve bu
duygunun gündelik yaşamlarındaki gücünü azaltabilirler. Sedece bunun
gerçekleşmesi için bile hem kendinize hem de çocuğunuza zaman tanımak ve bu
süreçte sakin kalabilmek önemlidir.
Sevgiyle,
Beyhan
ÖZPAR
Psikolojik
Danışman
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)