10 Haziran 2015 Çarşamba

Özgürlük Hayal Kurmaktır

Bazı kavramlar vardır, herkes bu kavramlar hakkında sayısız fikre sahiptir. Bazı fikirler birbirine çok bezer, bazıları ise taban tabana zıttır; ama asla tam olarak aynı şeyden bahsetmek mümkün olmaz. Hatta bu kavramlara ilişkin tanımlamalar bile mevcuttur; ancak bu tanımlamalara bakınca bile kültürler arası, disiplinler arası ya da dönemler arasında farklılıklar olduğunu görmek kolay olur. Bir keresinde çok sevdiğim, dünyaca ünlü bir nöropsikoloğun videosunu izlemiştim; gündelik hayatta çok kullandığımız "zihin" (mind) kavramı hakkında farklı disiplinlerden gelen kırk uzmanla yaptıkları tanımlama çalışmalarında nasıl bir çıkmaza girdiklerini anlatıyordu, bir türlü mutabık kalamıyorlardı çünkü... Dolaysıyla hep aynı soru ile karşılaşıyorum, "mutlak bir doğru var mı?".
 
Ben siyaset bilimci ya da felsefeden çok anlayan biri değilim. Çok dindar olduğum söylenemez ama inançsız olduğumu da söylemem doğru olmaz. Ruhsallıkla, insan ruhuyla çok ilgiliyim; bu mesleğimle ilişkili evet ama beni bu mesleğe itenin zaten çok önceden beri bununla ilgileniyor olmam olduğunu söylemek doğru olur. Ruhsallıkla ilgilenirken ve öğrenimim devam ederken (ki hala öğreniyorum ve öğreneceğim daha çok şey var) hep karşıma çıkan şey şu oldu: genel çerçeveleri tanımamak mümkün olmakla beraber her şey, ama istisnasız her şey kişiden kişiye, durumdan duruma, aynı kişi için andan ana değişiyor... Tıpkı yukarıda biraz bahsettiğim evrensel olmasını umduğumuz kavramlarda olduğu gibi.
 
Şimdi asıl söylemek istediğimi şeylere geçmek, bahsetmek istediğim kavramlara girmek istiyorum... Bir doğru yanlış polemiğine girme amacım yok, ben daha çok benim için anlamlarından bahsetmek istiyorum. Bu gün için seçtiğim kavramlar "özgürlük" ve "demokrasi"... Belki bir kısmınız katılacak bir kısmınız katılmayacak, ya da bazı yerlerinde benzer fikirlere bazı yerlerinde hiç de benzemeyen fikirlere sahip olacağımızı fark edeceğiz...
 
Özgürlük nedir dediğimde hepimiz için bir tanım belirdiğini biliyorum. Ben de kendi içimde ya da başkalarıyla belli sohbetler sırasında ve hatta ebeveynler ile çocuklarına değerleri ve kavramları nasıl öğreteceklerine ilişkin konuşurken pek çok tanımlama yapıyorum. Genellikle birbirine çok benzer şeyler oluyor ancak sonuçta tanımlamalar etkileşimde bulunduğum kişilerle anlam buluyor ya da anlamından kayıyor. Ancak son bir haftadır özgürlük kavramı ile ilgili ilgin bir yere vardığımı gördüm ve bunu sizlerle paylaşmak istiyorum: bence özgürlük hayal kurmaktır. Bunu son derece gerçekçi biri olarak, bu şekilde tanımlamak benim için çok tuhaf. Ama böyle söyleyip bırakmak istemiyorum, biraz anlatmaya çalışayım...
 
Özgürlük hayal kurmaktır derken bir hayale kapılmak, evrene mesaj yollamak, sürekli inanmak ve sadece inanarak gerçek olacağını düşünmek gibi şeylerden bahsetmiyorum aslında. Demeye çalıştığım şey özgülüğün herkesin bir hayali olmasına olanak tanıyan bir olgu olduğu. Yani ben bir hayal kurabilirim, bu dış gerçeklikle uyumlu olmayabilir. Asla gerçekleşemeyecek ya da öyle görünen bir şey olabilir. Benzer hayaller içinde olabilirim sizinle ama aynı olmak zorunda değildir, kendime özgü bir çok parçası vardır hayalimin. Sizinkinden çok farklı bir hayal içinde olabilirim ve sizinkinden farklı bir hayale sahip olmam bizi aramızdaki ilişkiyi bozmaz. Çünkü bu hayal bana aittir, tüm kusurları ve mükemmel yanlarıyla. Kendi içimde bunu yaşayabilirim, sizinle paylaşabilirim; dış gerçeklik, toplumsal hayat, ilişkiler buna olanak verdiğince gündelik yaşamıma taşıyabilirim. Hayalim için yargılanmam, dışlanmam, ötekileştirilmem. Diğerlerinin hayallerinin olduğunu bilirim ve bu benim için sorun olmaz. Kendi hayalime sadece kendi gerçekliğimi dayatarak başkalarının inanması ve katılması, başkalarının da benim gibi hayal kurmak zorunda olması gibi beklentilerim, taleplerim olmaz. Başkaları bana böyle bir şey dayattığında da bunu reddetme hakkına sahibimdir. Doğru ya da yanlış hayaller yoktur, sadece bana ait olan, sana ait olan, herkesin kendine ait olan hayalleri vardır. Bazen bir kişi ya da bir grup hayallerindeki ortaklıklarından yola çıkarak birlikte hareket edebilir ama asla sonuna kadar tek bir kişinin hayaline göre hareket etmek zorunda değildirler; farklılaştıkları noktada birlikte hareket etmekten vaz geçebilirler ya da farklı bir yol bularak yine de hayallerinden vaz geçmeyerek yola devam edebilirler... Ve özgürlük budur. Çok temeldir, biriciktir...
 
Son seçimlerden sonra ilk defa özgür hissediyorum. Özgürleştiğimizi hissediyorum. Eylemlerimizi sorumsuzca gerçekleştirmek anlamında bir özgürlükten bahsetmiyorum, hayallerimizi artık konuşabilmeye ilişkin bir adım atmanın verdiği özgürlükten bahsediyorum. Mesela benim bir hayalimin gerçekleştiğini söyleyebilirim; dilsiz bırakılan pek çok kesimin ses bulabilmesine olanak tanıyan bir temsilciler meclisine büyük ölçüde sahip olduk. Aynı toprağın farklı çocukları olarak farklılıklarımızla kendimizi ifade edebileceğimiz bir zemine oturduk ve aynılıklarımızı görme olasılığımız, farklılıklarımızın kabul edilişi resmileşti... Senelerce yok sayılmış, aşağılanmış, ötekileştirilmiş, kendini ifade etmek için farklı yollara zorlanmış pek çok düşünce ve var oluş  bir arada, bir ses olarak varlık gösterebilme olanağına kavuştu. Ruhsallıkla ilgili inandığım çok önemli bir şeye de alan açılmış oldu; konuşulamayan, düşünülemeyen, kendine ifade bulamayan her şey baş edilmesi daha güç olaylar ve deneyimler olarak vuku bulur. Eğer düşünülmeye, konuşulmaya ve bu süreçte ifade edişteki farklılıklara alan açılırsa artık orada baş edilebilir, çözümlenebilir konu, durum ve/veya sorunlardan bahsetmek mümkün olur; bu da baş edilmesi daha kolay bir şeydir.
 
Bundan sonra gerçekleşmesini çok arzu ettiğim hayalim ise herkesin hayaline saygı duyulduğunu görmek. Gerçekleşmesi anlamında bir eylem içinde bulunmak zorlaması olmaksızın bunları bize anlamsız, saçma, korkutucu ya da olanaksız da gelse sadece bu hayali kuran bizim gibi bir insan olduğu için ve buna hakkı olduğu için saygı duymak. Bunu, gerçekleşsin ya da gerçekleşmesin konuşmasına olanak tanımak. Kibirden uzak, sakin ve insanca bir tavır takınabilmek. Savaş ve ayrılık için bahaneler aramak yerine uzlaşma ve barış için birlikte konuşmayı başarabilmek. Bir arada olabilmek, bir arada kalabilmek. Sürekli eskiyi referans alıp yeninin önüne set koymamak, yeni olana açılabilmek. Birbirimizi fikirlerin, olayların, zihnin ve politikanın oyunlarının üstüne çıkarak,  sadece insan olduğumuz için sevebilmek...  
 
Peki bu nasıl mümkün olacak? İşte burada da benim için "demokrasinin anlamı" devreye giriyor. Demokrasi, bize bu özgürlüğü sağlayan ve bu özgürlüğün korunmasını garanti altına alan şey bence. Hayallerin gerçekleşmesini değil ama konuşulmasını meşrulaştıran, bu meşruiyeti koruyan, gözeten, herkesin hayaline eşit mesafede kalabilen ve hepsini kapsayan bir alan yaratan bir güç demokrasi. Gücünü insan olmaktan, insanca yaşamaktan alan olgu... Ve bu güce çok ihtiyaç duyan, her durumda adını anan, ondan medet uman biz insanlarca korunması, yerinde kalabilmesi için çaba harcamamız gereken bir tutum bence demokrasi.
 
Son seçimler bizlere baş edilmesi daha kolay gündemlerle karşılaşmamız için bir alan yarattı. Şimdi bastırmaya, susturmaya, yok saymaya gücümüz yetmeyecek; kimse adına, kimsenin yerine konuşamayacağız. Herkes kendi sesinden konuşabilecek ve bizler bu seslerin müziğini dinleyeceğiz, birlikte bir senfoni oluşturmanın yolunu arayacağız.  Artık konuşma, konuşanı dinleme, anlamaya çalışma zamanı. Aynı hayale kapılma zorunluluğu olmadan varlıklarını kabul edebilme, bizim hayallerimizden farklı olanlarla yaşamayı öğrenme zamanı. Demokratik hakkımızı ve özgürlüğümüzü birbirimize saygı duymayı becererek kullanma zamanı.
 
Bizi ve kendini temsil etme, hayallerini konuşabilme hakkını demokratik olarak elde eden, Kürt, Türk, Boşnak, Ezidi, Ermeni, Rum, Çingene her türlü etnik kökenin, kültürün güzel rengine sahip, kadın erkek, yaşlı genç, inançlı ya da inançsız her bir vekilimizi saygıyla ve sevgiyle alkışlıyorum. Onları bizim adımıza, bizim için konuşacaklarına olan inancımla selamlıyorum. Bu özgürlüğü kaybetmemeyi yürekten diliyorum...
 
Yeni hayaller kurabilmeye izin verme, yeni hayalleri birlikte kurabilme zamanını, hep beraber umutla ve mutlulukla deneyimleyebilmeyi hepimiz için yürekten istiyorum. Sözlerimi yakın zamanda ölüm yıldönümünde saygıyla ve sevgiyle andığımız Nazım Hikmet'in bir şiiriyle bitiyorum...
 
 
"Dörtnala gelip Uzak Asya'dan Akdeniz'e
  bir kısrak başı gibi uzanan
                                            bu memleket, bizim.
Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak
  ve ipek bir halıya benziyen toprak,
                             bu cehennem, bu cennet bizim.
Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,
  yok edin insanın insana kulluğunu,
                                                    bu dâvet bizim....
Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
  ve bir orman gibi kardeşçesine,
                                                   bu hasret bizim..."

                                                                                                                 Beyhan ÖZPAR

 
                                                               
 

2 Haziran 2015 Salı

“Babalık” Toplumsal Bir Müessesedir…

Genellikle çocuk sahibi olmak, çocuk bakımı ve çocuğa yaşamda yer sunmak hep anneler ile ilişkilendirilir. Annelik ve anneler çocuğun ruhsal, fiziksel, zihinsel gelişimi için tek ve vazgeçilmez tek yetkili olarak algılandığından hem iş hayatında işlev gösteren anneler hem de bunun tam tersi bir yol seçip evinde ailesi ile ilgilenmeyi seçen anneler, her konu ve durum için ya tüm övgüleri toplayan ya da tüm yükü sırtlayan konumunda bulunuyorlar. Oysa ki çocuklar tek bir ebeveynin ne sorumluluğunda ne de yetki alanında bulunuyorlar, genellikle atladığımız çok önemli nokta çocukların dünyaya gelebilmeleri için bir anne ve bir babanın gerekliliği...  Bu durumda babalar ve babalık nerede konumlanıyor, ne işe yarıyor, çocuk için nasıl bir ihtiyacı karşılıyor, çok az kafa yoruyoruz.

Kabul etmek gerekir ki bağlanma kuramının yanlış ele alınmasını da kapsayan kuramsal bilgi kirliliğinden, toplumsal zorunluluk ve kabullere kadar tam bir anneler çağında yaşıyoruz. Özellikle günümüzde “çocuk da yaparım kariyer de” mottosu ile annelerin neredeyse tüm alanları kapladığı, babaların da daha az “kıyabilen”, kendi çocukluklarında babaları ile kuramadıkları “oyun arkadaşı” ilişkisini çocukları ile kurmaya çabalayan, tabi bu arada yoğun çalışma temposu içinde yer alarak çocuklarına iyi bir gelecek bırakma çabası taşıyan ve bu yüzden kaçırdığı zamanlardan dolayı suçluluk duyan bir “babalık” durumu ile karşı karşıya olduğumuzu söylemek mümkün. Oysaki toplumsal hayatı tanıtmak, toplumsal hayattaki kurallar konusunda farkındalık kazandırmak, çocuğun sosyal bir varlık olmasına destek olmak ve dünya üzerinde bir yer sahibi olabilmesi için alan açmak “baba” ile doğrudan ilişkilidir.

Şimdi hep beraber bunun nasıl geliştiğine bakmaya çalışalım. Bunu yaparken de günümüz babalarının babalık algıları ve bu uğurda yaşadıkları, yapmaya çalıştıkları hakkında biraz tartışalım. Her zaman vurguladığım gibi doğru ya da yanlıştan çok hayatın bizi yönlendirdiği gibi yaşıyoruz. Amaç sadece bu yönelmede tökezlediğimizi düşündüğümüz zamanlar için yeni bir bakış geliştirmeye çalışmak.

Annelik pek çok açıdan doğal bir biyolojik olgu olarak ele alınır ve öğrenilmesine gerek olmadığı düşünülür. Kadınların hormonları vasıtasıyla zaten ruhsal olarak anne olmaya hazır oldukları vurgusu ve düşüncesi hakimdir. Ancak baba olmak ile ilgili bu tür bir biyolojik ya da hormonal gerekçelendirme yapmak olanaksızdır. Elbette ki bir kadının anne olmasına aracılık eden kişi babadan gelen kök hücredir ancak babalık, biyolojik olarak baba olmakla başlayan bir süreç değildir.

Baba olmak ile ilgili toplumsal ve kültürel algılar ve yüklemeler, bir erkeğin “babalık” yapma biçimine ve baba olma sürecine etki ediyor... Ailenin işlevi ve çocuğun ruhsallığı da içinde yaşanılan toplum, kültür ve dönem ile bağlantılı olarak değerlendirilebilir. Ancak tüm bunlarla birlikte fiziksel ve ruhsal bir gerçeklik olarak babanın varlığı, çocuğun sosyal, duygusal ve hatta bilişsel gelişiminde eşsiz bir öneme sahiptir.

Bir erkeğin ruhsal olarak baba olabilmesi çift ilişkisinde kadın ile doyurucu bir duygusal, cinsel, sosyal ve zihinsel paylaşım alanı bulduğunda daha kolay olur; bu bir kadının çift ilişkisinin hem kadın olarak hem de anne olarak kendini algılayışını etkilemesi ile eş değerli bir anlama sahiptir. Eş olarak kendisine alan açılmış olan her birey daha sonra ebeveyn olarak da ailenin gelişiminde yer bulabilir ve aile olarak var olmaya katkı sağlayabilir. Bu yüzden biyolojik olarak babanın, kendisini “baba” gibi hissedebilmesi için, anne tarafından değerli ve gerekli bir birey olarak algılanmaya ve bu alanda yetkilendirilmeye ihtiyacı vardır.

Bununla başlayan baba olma süreci doğumu takip eden zamanlarda, çocuk için önemli bir ruhsal işlevsellik göstermesini kolaylaştırır. Doğumdan sonraki ilk aylarda babanın işlevi anne ve bebek ikilisi için (ki aslında o süreç içinde bebek ve anne kendilerini bir tek vücut ve varlık olarak algılama eğilimindedirler) güvenli ve korunaklı bir çevre oluşturmaktır. Anne ve bebeğin sadece fiziksel olarak korunması değil, sosyal ve duygusal olarak korunması da önemlidir. Anneye yaptığı işin ne kadar değerli olduğunu hatırlatmak, ona içinden geldiği gibi bu alanda harekete edebilmesi için hem destek olmak hem de yaptıklarının “doğru ve iyi” olduğuna ilişkin olumlu bir duygu geliştirmesini sağlamak babanın ilk görevidir. İlk birkaç ayın sonuna doğru anne bebek ile tek bir beden olarak var olma algısından çıkarken de babanın doğrudan bebeğe yönelik olarak gerçekleştirdiği ilk sosyal davranışlar başlar.

Aslında anne ve bebeğin tek bir varlık olduğu yanılgısının değişimi önce annenin zihninde başlamalıdır. Bu da ancak ortamda bir üçüncünün, babanın, varlığı ve annenin babayı üçüncü olarak bu ikilinin arasına girmesi için hem davet etmesi hem de babaya bu üçlüde bulunması için izin vermesi ile başlar. Annenin, kendi bedeninin bir uzantısı olduğu algısı içindeki bebek bunu gerçek olarak kabul eder ve bu aslında bebeğin iç gerçekliğidir. Yani bebek için bu doğal olandır ve tüm dünya bu algı üzerine kuruludur. Baba bu dönemde dış gerçekliğin, gerçek dünyanın ve aslında dışarıda da bir hayat ve düzen olduğunun temsili olarak ilişkiye dahil olur; “bak bebeğim, dışarıda bir dünya var”… Anne ile eş ilişkisini sürdürmeye kaldığı yerden devam ettiği bu dönemde baba bebeğin her an hazır ve nazır olan annesini farklı bir birey olarak algılamasına ve ben olmayanları ya da “”ötekileri” fark etmesine yardım eder. Bu şekilde bebeğin ilk engellenme deneyimini yaşamasını sağlayarak da gerçek dünyayı küçük parçalar halinde bebeğine sunmaya başlar.

Babanın devreye girmesi, bebeğin nihayet farklı bir "nesne" olarak anne bedenine ve başka bir nesne olan dışarıdaki babaya merak duymasına olanak tanır; bu merak daha sonra dış dünyayı keşfetmesi, uygun koşullar gerçekleştiğinde de yeni şeyler öğrenmek istemesi için bir tohum olarak çocuğun ruhsallığına ekilir. Baba bebeğin hayatına dahil olduktan sonraki dönemde nesneler ya da ötekiler dünyası ile tanışması, babanın bebekle, bebeğin annesiyle olan kadar anlamlı bir duygusal ilişki geliştirebilmesine de olanak tanır. İlk dönemlerde her ne kadar anne “bakım veren” olarak adlandırılsa da baba da anne gibi bir işlev gösterebilir; bu aynı zamanda bebeğin etrafında güvenebileceği “ötekiler” olduğu fikrinin gelişimi için bir basamaktır. Yani baba olarak ruhsal işlevler ile bakım veren kişi olarak anneye yardım eden kişinin işlevleri arasında kesin bir ayrım olmasına gerek yoktur. Önemli olan sadece fiziksel olarak değil, ruhsal ve duygusal olarak da orada var olabilmektir.

Sonraki dönemlerde baba yavaş yavaş bebeğe dünyayı tanıtır. Bebek cinsiyeti fark etmeksizin hala referans noktası olarak anneyi görebilir; ancak baba da güvenilir, dayanıklı ve sevgi dolu bakım veren olarak erken dönemlerde doğru zamanda ve doğru yerde kendine yer bulabilmişse (bu yerin oluşmasına annenin izin vermesi önemlidir) bebek anneden ayrışma sürecinde babanın yardımını alabilir.

Dış dünyayı tanıtması demek babanın “dışarıdan gelen kişi” olması demektir. Dışarıdan gelir, ilişkiye girer ve ilişkiden çıkar. Dışarıdaki dünyayı yavaş yavaş bebeğe tanıtır. Bu tanıtma nesneler bazında olmak zorunda değildir; anneye bebeğin/çocuğu katlanabileceği düzeyde yaşına uygun engellemeler yaratmasına destek sunmak, bazen bu engelleri bizzat yaratmak ve güvenle hareket edebileceği bir “dışarısı” algısı oluşturmak için izin vermek de babanın önemli bir işlevidir. Annenin kaygı durumlarında anneyi sakinleştirerek, bebek/çocuk yeni bir şeyler denemek istediğinde onu denemesi için cesaretlendirerek, bazen kendisi yeni bir şeyler sunarak, hareket alanının sınırlarını, yaşa bağlı olarak geliştirip düzenleyerek veya düzenlenmesine destek olarak baba, dış dünyayı bebeğe/çocuğa tanıtır. Çocukla ilişkisi içindeki bireysel tutumu kadar, anneyle çift ilişkisindeki konumu da bunu yapmasını kolaylaştırır.

Bu cesaretlendirme çocuğun becerileri ve çevrenin olanakları dahilinde gerçekleşmelidir. Fazla kaygılı ve engelleyen bir baba kadar fazla rahat ve hiç sınır tanımayan bir baba da çocuğun dış gerçeklik ve dünya hakkında “yanlış” fikirler edinmesine yol açabilir. Çünkü babanın önemli bir diğer işlevi bu aşamada devreye girer; “yasa koyucu” olarak ya da toplumsal hayatın kurallarını aktaran kişi olarak baba… Toplumsal kuralları tanıtan baba aynı zamanda çocuğun uzlaşma becerilerinin gelişimine destek olan bir babadır da.

Günümüzde en çok zorlanılan alan bu gibi görünmekte; çünkü ilk üç yaş boyunca her hangi bir engel koymamış ya da aşırı engel koymuş bir baba üç yaştan sonra çocuğa engel koymak ya da toplumsal kuralları tanıtmak gerektiği zamanlarda diğer her şey gibi bu da anneye devreder. Anne ise zaten o güne kadar her şeyi sunan kişi olarak bu yeni görevinde genellikle zorlanır. Anne ya çocuğu için fazla yıkıcı ve katı algılanır ya pes ederek geri çekilir ve çocuğun dış dünyanın ve dış gerçekliğin sınırlarını yanlış algılamasına neden olur ya da iki durum arasında savrularak çocuk için anlaması zor bir dış dünya temsili sunar… Bu aşamada anne ve babanın birlikte işlev gösterebilmesinin tek yolu bebeğin büyüme süreci boyunca birlikte ebeveyn olarak ve çift olarak işlev gösterebilmelerine bağlıdır. Annenin kaygılı olduğu zamanlarda babanın, babanın katı olduğu zamanlarda annenin devreye girmesi ve ne olursa olsun dış gerçekliği çocuk sadece kendini daha iyi hissetsin diye bozmamaları için birlikte çalışabilmelidirler.

Birlikte işlevsellik gösteren anne babalar biraz bizim çocukluğumuzun anne babaları gibidirler. Anne, fiziksel olarak orada olmasa da ruhsal olarak babayı hep ilişkinin içine taşır. Bu sayede 4 yaşlarından sonra yavaş yavaş gelişmesini umduğumuz, çocuğun kendisini bu ilişkide “üçüncü” ve bu üçlü içindeki yetişkinlerden daha “küçük” olan yani “çocuk” olarak algılamasına da destek olur. Evde bütün rutin ve kurallara anneden çıksa bile çocuğun talepleri karşısında “bir babana soralım bakalım” diyebilmek, babanın ilişki kurma çabalarına destek olmak bazen bu alanı özellikle babaya bırakmak, annelerin tabiriyle tüm “beceriksizliğine” ve “hatalarına” rağmen babayı değerli ve yapabilen olarak çocuğa tanıtmak da annenin babaya, kendini “baba” olarak adlandırabilmesi için önemli bir desteğidir.

Tabi bu aşamada aşırı katı tutumlarda araya girerek ilişkiyi daha yumuşak bir zemine taşımak da annenin sunduğu önemli bir destektir. Burada arabulucu olmak ya da çocuk kendini iyi hissetsin diye fazladan taviz vermeyi kastetmiyorum. Daha çok babayı uygun söylem ve davranış anlamında desteklemeyi kastediyorum. Aynı şey baba için de geçerlidir; baba da elinden gelenin en iyisini yaptığını sürekli hatırlamalı ve bu ilişkiyi kurmayı istemelidir. Annenin fazla dahil olduğu durumlarda onunla uzlaşıp geri çekilmesini sağlayabilmelidir. Zorluklarda farklı bir yönteme açık olabilmeli ve telafi çabası bulunmalıdır.

Anne ile baba, bu arada eş/çift ilişkilerini de unutmamalıdır. Anne kendini günlük rutinlere ve çocukla ilgili işlere daha kolay bırakabildiği için, baba çift ilişkisini korumaya ve gündemde tutmaya daha açık olmalı, bunun için ev ve çocukla ilgili sorumluluk alıp, destek sunmaya da hazır olmalıdır.

Babanın dış dünyanın temsili olması onun dış dünya tehlikelerini çocuğuna tanıtması ve çocuğunu koruyabilmesini de içerir. Bu tanıtma çocuğun yaşına uygun geri bildirimler ile mümkündür ve aynı zamanda tehlike durumlarını göstermeden maalesef bu konuda çocuğun kendini koruyabilmesini sağlamak mümkün değildir. Bunu yapabilmek için çocuğun hareket alanı olan dünyayı genel olarak güvenli ve yaşanası bir yer olarak algılamak ve sunmak gereklidir. Bu da hiç düşmemesini sağlamak ile değil, düştüğü zamanlarda yanında bulunup kaldırabilmek, yardım alabileceğini gösterebilmek ve ne olursa olsun “babasının” ve “annesinin” onu korumak ve kendisini iyi hissetmesi için yakınlarında bulunacağını göstermek ile mümkün olur.

Babanın desteği ile çocuklar ne öğrenir? Özetle babanın ilişki içinde bulunması yoluyla çocuklar ve bebekler dışarıda bir dünya ve bu dünyanın yaşanabilir ve güzel olduğunu, sosyal ilişkilerde farklı tarzlar ve farklı insanlar olduğunu, sorun çıktığı zaman çözebileceğini, uzlaşabileceğini ya da yardım alabileceğini, tehlikeli durumları görebileceğini, gerekli önlemleri alabileceğini ya da yalnız bırakılmayacağını, görev ve sorumlulukların farklı zamanlarda farklı kişilerce belli bir anlaşma dahilinde üstlenilebileceğini ve bunun bir cinsiyet, düşünce ya da beceriden bağımsız olarak gerçekleşebileceğini öğrenir. Aynı zamanda çocuklar dış dünyanın kuralları olduğunu, bu kuralların bir anlamı olduğunu, sosyal hayatta sınırların ve kuralların sadece dış gerçekliğin soyut bir parçası olmadığını, bu kural ve sınırların onun korunmasına ve onun alanını güvence altına almasına da destek olduğunu öğrenir.

Çocuk anne babasının ilişkisi sayesinde sevginin farklı formlarını, anne babasının ilişkisinin ebeveyn olarak işlevlerinden bağımsız olduğunu ve bu ilişkide çocuk olabildiğini, çocuk olmanın keyfini çıkararak öğrenir.

Anneliğin iyice mercek altına alındığı, her şeyin "doğru" ya da "yanlış" olarak formüle edildiği ve "bilimsel ve modern" olmak uğruna doğal akışı kaybettiğimiz bu zamanlarda kayıp halka olarak gündemden düşen "baba" olmayı ve "babalık"  kavramını daha çok hatırlamak gerektiğine inanıyorum. Yazının başlarında aktardığım gibi “babalık” sadece biyolojik zorunluluk ya da geleceği garanti altına alma aracı değildir. Bir erkeğin bir erkek gibi hissedebilmesi ve bir babaya dönüşmesi, bir erkeğin bir kadına kendini kadın olarak değerli, anne olarak becerikli ve kıymetli hissettirmesine benzer bir süreçtir ve burada sorumluluk kadındadır. Bu sayede gerçek anlamını bulan "babalık", yüksek işlevselliğe sahip bir toplumsal müessese ve bir çocuğun hayata güvenle yönelebilmesinin anahtarıdır.

                                                                                                          Beyhan ÖZPAR

                                                                                                       Psikolojik Danışman

26 Nisan 2015 Pazar

Bir Baş Etme Becerisi; Kendini Sakinleştirebilmek


Daha önce engellenme deneyiminin insan hayatında ne kadar önemli olduğunu yazmıştım (bkz. "Engel Tanımayan Çocukluk" başlıklı yazım). Engellenme deneyiminin önemi sadece sınır oluşturabilme becerisini kazanmakla ilgili değildir. Engellenme deneyiminin çocuğun yaşına uygun ve katlanabileceği derecede olmasının vurgusunu yaparken çok önemli bir deneyime kapı açabilmesine de olanak sağlaması gerektiğini vurgulamak gerekir; başa çıkabilme becerisi. “Başa çıkma” dediğimiz beceriler topluluğu ise yaşam içinde karşılaştığımız stres durumlarına içsel bütünlüğümüzü en yüksek seviyede korumaya, kendimizi sakinleştirmeye ve gündelik hayatımızı optimal düzeyde devam ettirmeye yönelik davranış, düşünce ya da hissetme örüntüleri olarak tanımlanabilir.

Her çocuk belli başa çıkma becerileri ile var oluşunu sürdürmeye çalışır. Ancak başa çıkma becerileri temelde doğamızda çok ilkel şekillerde yer alır. Evrim sürecinin bir parçası olan bu temel başa çıkma becerileri “kaçma, savaşma ve donma” olarak ifade edilirler ve çocuklar da bu ilkel başa çıkma becerilerinin temsilcileridirler. Zamanla yeni beceriler öğrenirler, bu becerileri çeşitlendirir ya da süslerler. Doğumla getirdikleri bu üç temel becerinin üzerine yaşla birlikte artan etkileşimlerinin sonucu olarak da yeni başa çıkma biçimleri ortaya koyarlar. Bazıları kabul edilemez olarak tanımlanır bazıları ebeveynlerde ve diğer yetişkinlerde “başka bir sorun mu var” ya da “başka bir soruna dönüşmesin” şeklinde bir içsel huzursuzluğa neden olur. Hepimiz modern bir toplumun modern ve akılcı bireyleri olarak, çocuklarımızın sosyal hayatta kabul edilebilir başa çıkma becerileri ile donanmış olmasını dileriz.  Ancak bu becerilerin öğrenilmesini destekleyen bir çevreyi nasıl oluşturacağımız ya da nasıl öğreteceğimiz konusunda hep kafamız karışıktır ya da nereden başlayacağımızı bilmeyiz.

Çocuklar başa çıkmayı çeşitli yollardan öğrenirler. Bunlardan bir tanesi çevresindeki yetişkinleri izlemektir. Çocuğun hayatındaki rolünüz ne olursa olsun çocuklar hayatın sıkıntılı anlarıyla nasıl başa çıktığınızı kesinlikle bilir. Gerilir misiniz? Bağırır mısınız? Üstünüze mi alınırsınız? Küfür ya da hakaret mi edersiniz? Derin nefes mi alırsınız yoksa nefesinizi mi tutarsınız? Çocuğa sağlıklı başa çıkma becerileri öğretmenin en kolay yollarından biri bunlardan bir kaçını kendinizin öğrenmesi ve hatta bunları hayata geçirdiğiniz zamanlarda yüksek sesle dillendirmenizdir. Örneğin “bu kişi izin almadan önüme geçtiği için gerçekten çok kızgınım; şimdi derin bir nefes alacağım ve sonra nefesimi sakince vereceğim” gibi.

Çocuklar aynı zamanda kullandıkları medya araçlarında tanık oldukları kişiler ve karakterlerin başa çıkma biçimlerini izleyerek de öğrenirler. Çocuğun sevdiği çizgi film, film, dizi, oyun ya da kitap karakteri zor durumlarla nasıl başa çıkıyor? Bu karakterler yanlış başa çıkma tercihleri yapıyorlar ve bunları sergiliyorlarsa, bu durum çocuğun kendi duygularıyla başa çıkması yönündeki algısını nasıl etkiliyor? Bu çocuklar ve yetişkinler için harika bir sohbet konusu ve konuşma fırsatıdır. Basitçe “en sevdiğin karakter hangisi?”, “o karakter üzgün ya da kızgın olduğunda nasıl tepki veriyor?”, “sen bu konuda ne düşünüyorsun?” ve “bu yaptıkları karakter için durumu daha mı kolaylaştırıyor yaksa da mı zorlaştırıyor?” gibi sorular sorabilirsiniz. 

Son olarak da, çocuklar başa çıkmayı denemeler ve yanılmalar yoluyla öğrenirler. Çocuklara,  başa çıkmanın öğrenme süreci olduğu ve bazı durum ve bazı çocuklarda işe yarayan yöntemlerin bazı çocuklar ve durumlar için uygun olmadığını öğretmek önemlidir. Daha bilimsel düşünme yatkınlığı olan çocuklar için bu deneyleştirilebilir, duyusal uyaranlara açık olan çocuklar için maceralaştırılabilir, meraklı olanlar için hazine avına dönüştürülebilir ve hatta endişeli çocuklar için bir güvenlik planı olabilir. Hepimiz farklı başa çıkma yöntemlerini “denemeli” ve uygun olup olmadıklarını görmeliyiz. Herkesin işi gündelik hayatın sıkıntılarıyla başa çıkmak olunca farklı ihtiyaçları ortaya çıkar. Çocuklar biz yetişkinlerden farklı değildirler. Bazı çocuklar başa çıkabilmek için daha sessiz ve sakinleştirici etkinliklere ihtiyaç duyar, bazıları ise zihinlerini ve bedenlerini rahatlatmak için daha fazla fiziksel etkinliğe ya da duyusal uyaranlara ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç aynı çocuk için stres kaynağının türü, gücü ve zamanına göre de farklılaşabilir. Neye ihtiyacı olduğunu bilip çocuğu yönlendirebilmek ise, çocuk kendi ihtiyaçlarını öğrenip uygun şekilde yönelme becerisini kazanana dek, çocuğu iyi tanıyan yetişkinin sorumluluğudur.

Aşağıda çocukların ihtiyaçlarına göre hazırlanmış iki öneri listesi bulunmakta. Bu listeler içindeki etkinlikler başa çıkmayı kolaylaştıran bir beceri ve baş edebilmenin birinci adımı olarak çocuğun kendini sakinleştirebilmesi ve ardından başa çıkabilmek için yöntem geliştirmesi adına önerdiklerim. Listelerde size yeni gelmeyecek ve daha önce denediğiniz bazı yöntemlere de rastlayabilirsiniz. Bu öneriler sadece fikir vermesi adına yazıldı ve içlerinden denemekten sizlerin de keyif alacağınız ya da bunlardan ilham alarak yeni yöntem ve fikirler geliştirecekleriniz olacaktır. Önemli olan işe yarayan yöntemleri belirlemek, uygun durum ve zamanlarda ortaya konmasına destek olmak ve hatta kendinizin de sergilemesi, işe yaramayan yöntemler konusunda da ısrar etmemektir.

Sessiz ve sakinleştirici başa çıkma yöntemleri daha çok uyaranların ve stres kaynağının gücünü kırmak için ondan bir süre uzaklaşmayı içeren, bu şekilde hem zihnini hem de bedenini rahatlatabilen ve bu olduktan sonra sorunlarla ya da stres kaynağı ile daha iyi başa çıkabilen çocuklar ve/veya buna ihtiyaç duyulan durumlar için yararlı olabilir. Bu yöntemlere örnekler şunlar olabilir:

  • Sakinleştirici bir banyo yapmak,
  • Bir arkadaşla konuşmak, sohbet etmek,
  • Düşünme egzersizi ya da meditasyon yapmak,
  • Sakinleştirici bir müzik çalmak,
  • Yumuşak bir oyuncağa ya da yastığa sarılmak,
  • Bir şeyler yaratmak, ürün ortaya koymak,
  • Bir yetişkinle birlikte çok sevdiği bir yemeği ya da tatlıyı yapmak,
  • Herkesin iyi ve kötü günlerinin olabileceğini hatırlamak/hatırlatmak,
  • Keyif ya da ilham veren bir kitap okumak,
  • Sıcak bir battaniyeye sarınmak,
  • Mutluluk veren, iyi gelen en az beş şeyi düşünmek,
  • Sıcak bir süt ya da içecek içmek,
  • Elleri ve/veya ayakları ılık sabunlu suya daldırmak, gözleri kapatıp rahatlamaya çalışmak,
  • Resim yapmak, karalamak,  günlük yazmak, dikiş dikmek, örgü örmek,
  • Yastık ve battaniyelerden bir kale inşa etmek ve içine saklanmak,
  • Durumu ve duyguları çizerek karikatüre dönüştürmek,
  • Beş derin nefes almak ve sayarak geri vermek,
  • Gün içinde iyi giden şeyleri düşünmek,
  • Balon üflemek, sabunlu sudan baloncuk yapıp oynamak,
  • Sallanan sandalyede sallanmak ya da dönen bir sandalyede dönmek,
  • Bir fıkra dinlemek ya da anlatmak,
  • Mandala ya da resim boyamak,
  • Evcil hayvan ile gün hakkında konuşmak,
  • Kasları yavaşça gerip sonra rahatlamak üzere gevşetmek,
  • Kar küreleri ya da kaleydeskopla oynamak,
  • İçine farklı materyaller doldurulmuş kutu ya da kavanozlarda ellerini, parmaklarını dolaştırmak: Bu malzemeler çocuğun yaşına göre değişebilir; kum, pirinç, mercimek gibi tekil formlu ve eli/parmakları oyalayacak malzemeler ya da taşlar, düğmeler, paralar oyuncak parçaları gibi sınıflama, benzerini bulma, dokusunu tanıma gibi etkinliklerle zihinsel yoğunluğu ve stresi azaltıp düzenleyen malzemeler de kullanılabilir.

Fiziksel ve duyusal başa çıkma yöntemleri daha çok uyaranların ve stres kaynağının gücünü kırmak için enerjisini dışarı atma ihtiyacında olan ve bu şekilde sorunlarla ya da stres kaynağı ile daha iyi başa çıkabilen çocuklar ve/veya buna ihtiyaç duyulan durumlar için yararlı olabilir. Bu yöntemlere örnekler şunlar olabilir:

  • Beş dakika tempolu yürüyüş,
  • Deve-cüce gibi oturma-kalkma içeren oyunlar oynamak,
  • Kil ya da oyun hamurlarıyla oynamak,
  • Sakız çiğnemek ya da havuç gibi sert yiyecekler ısırmak/kemirmek,
  • Ekşi ya da baharatlı şekerler yemek,
  • Keyif alınan bir etkinlik yapmak,
  • Yüksek sesle sevilen şarkıları söylemek, müzikleri dinlemek,
  • Sıkabildiği kadar çok sıkarak yumuşak oyuncak ya da yastıklara sarılmak,
  • Pizza ya da ekmek hamuru gibi bir hamur yapmak/yoğurmak,
  • Kasları sıkmak ve sonra gevşetmek,
  • Ayaklara ve ellere masaj yapmak,
  • Sayfanın ne kadarını kaplayacağınızı görene dek karalamak,
  • Duyguların resmini çizmek ya da yazmak,
  • Gerek duyulmayan gazete ya da dergi sayfalarını yırtmak ve onları top haline getirecek şekilde sıkıştırmak,
  • Banttan top yapmak,
  • Sıkıca bir battaniye ile paketlenmek,
  • Yapılan kağıt ya da bant toplarla bir sepeti pota yapıp basketbol oynamak,
  • Bir yastığa sıkıca gömülmek ve bağırmak, çığlık atmak,
  • Elde oynayarak bir parça buz eritmek,
  • Fiziksel egzersiz yapmak; koşmak, zıplamak, barlara asılmak, yastık üzerinde dengede durmaya çalışmak gibi,
  • Baloncuk yapmak; bunları patlatma oyunu oynamak veya rüzgarda uçmalarını seyretmek,
  • Alüminyum folyo gibi malzemelerle heykel gibi şeyler oluşturmak,
  • Yüz ifadeleri ve mimik oyunları oynayarak yüz kaslarını gevşetmek.

Bu yöntemler beklenen başa çıkma yöntemleri olmasa bile öncelikli olarak çocuğun kendini sakinleştirmesine ve duygulanımını dengelemesine yardımcı olur. Yaşı büyüdükçe çocuklar bilişsel kapasiteleri ve sosyal etkileşimlerinin verdiği olanaklarla, başa çıkabilecek daha özelleşmiş ve sofistike becerileri, ancak duygu düzenlemesini başarabildikleri ölçüde gerçekleştirebilirler. Duygu düzenlemesi ise hem yaşamsal bir baş etme becerisi hem de diğer başa çıkma becerilerinin kapısını açan bir anahtardır.

Ancak çocuklar duygu düzenlemesi yapabilmek ve başa çıkabilmek için duygularını da tanımlayabilmeli ve tüm olumlu ya da olumsuz duygularına alan açıldığını, her birinin önemli ve değerli olduğunu görebilmelidir. Bunun için de duygularının dile gelmesine ve isimlendirilmesine yardımcı olmak gerekir. Bir kere sakinleştikten sonra çocukla duygusu hakkında konuşabilmek ve bunu bir öğrenme fırsatına dönüştürmek daha olanaklıdır. Bu aynı zamanda çocuğun kendini ifade etme becerisinin gelişimine de katkı sağlar, bir kişisel ifade sözlüğü oluşturmasına yardım eder. Kendi duygularınızı seslendirme ve isimlendirme yoluyla başladığınız zaman, öncelikle duyguları tanıyıp tanımlayabileceğini ardından da kendi duygulanımı ile ilişki kurarak kendi duygusunu ifade etmeyi başarabilir.

 

                                                                                                                      Beyhan ÖZPAR

                                                                                                                   Psikolojik Danışman

 

**Kaynak:

THOMAS, Bonnie – “Creative Coping Skills For Children -  Emotional Support through Arts

and Crafts Activities” (2009); Jessica Kingsley Publishers

 

21 Nisan 2015 Salı

Bir Filmi Okumak – “Makinist”


“Makinist” (El Maquinista), 2004 yapımı bir İspanyol filmidir. Film insanoğlunun kendi ile hesaplaşmasına dair düşük bütçeli bir psikolojik gerilim filmidir. Başrolünü oynayan Christian Bale, filmdeki rolü ile en iyi kült aktörler arasındaki yerini önemli ölçüde sağlama almıştır.

“Makinist” bir adamın hayatının bir yıllık bir kesitini sunmaktadır. Filmin kahramanı olan Trevor Reznik’in bir kazaya neden olduğu ikinci bir travmadan sonra, kendi içsel hesaplaşmasının şiddetlenmesini anlatır. Geçirdiği bir yıl içinde sadece sosyal ve duygusal dünyası değil, fiziksel görüntüsü ve dünyayı algılayışı da değişen Trevor, bize insanoğlunun büyük acılarından doğan savunmaların, kendine söyleyebileceği yalanların ve gerçeğin ortaya çıkmak için her zaman bir yol aradığı ruhsallığın oyunlarına dair, karanlık bir dünya sunar. Filmin sonuna değin yaratılan tekinsiz hava ve güvensizlik atmosferinin yanında, sürpriz finali ile de karanlık ve kült bir film olarak hafızamızda yer etmesine olanak tanır.

Trevor Reznik (Christian Bale)’in dünyası karanlık bilinç dışının dünyasıdır. Tekinsizlik ve zamansızlık kol gezmektedir ve pek çok izleyiciyi de, kendi bilinç dışları ile temas etmeye davet eden atmosferi dolayısıyla rahatsız etmektedir. Kendi halinde yaşamını sürdürmeye çalışan, gitgide zayıflayan, bir türlü uyuyamayan ya da uyuyup uyumadığını bile hatırlamayan bu adam izleyicisine depresif ve karamsar bir ruh enjekte eder adeta. Oysa Trevor’ın kendine bile anlatamadığı büyük bir sırrı vardır ve bu sır onun sadece ruhuna değil, bedenine de hükmetmektedir.

Film boyunca Trevor’ın dünyasına dahil olan insanlarla karşılaşırız; iş arkadaşları, patronu, sendika temsilcisi, ev sahibesi, sürekli ziyaret ettiği ve adeta sevgilisi gibi algılayabileceğimiz bir fahişe, keyifle sohbet etmekten hoşlandığı tek kişi olan garson ve garson kadının oğlu, son olarak da nereden çıktığını bilemediğimiz karanlık ve korkutucu iş arkadaşı Ivan. Film boyunca izleyicisine yaşatılan “bu adama nasıl bir oyun oynanıyor?” duygusu, filmin sonunda gerçeğin kendini ifşa edebilmek için, bilinç dışının nasıl bir yol izlediğini anlamamıza yardım eder.

Trevor’ın neden olduğu ilk kaza arkadaşının kolunun kopması değildir. Filmde ona eşlik eden garson kadın, oğlu ve tabi ki Ivan, ona kayıp parçayı hatırlaması için birer olanaktır. Hepsi son derece gerçek görünür ama aslında her biri Trevor’ın yaptığı kaza sonucunda kendi bilincinin derinlerine gömdüğü, hatırlamak istemediği ölümle sonuçlanan bir pişmanlığın hatırlatıcılarıdır. Bilinç dışı bize gerçek gibi görünen rüyalar sunar; Trevor’ın bilinç dışı ise gerçek olduğundan emin olduğu, uyanık olduğu zamanlara dair temsiller olarak ortaya çıkar.

Alt benliğinin ya da “gölge”sinin temsili olan Ivan dozu artan bir şekilde onu gerçek olduğundan emin olduğumuz bir dünyada takip eder. Bilinç dışının ilettiği mesajı almamak konusunda ısrar ettiğimiz her defasında olanlar, Trevor’ın başına da gelir; mesaj kendisini zorlayarak, daha şiddetli imgeler halinde ortaya koyar. Gitgide bulanıklaşan dünyada yol bulmak zorlaşır. Trevor da tam böyle bir deneyimden geçer; neyi takip etmelidir, neye inanmalıdır? Ivan ile ilişkisi ona neyi anlatmaya çalışmaktadır? Bu adam neden hep işlerin daha kötüye gittiği zamanlarda ortaya çıkar? Kimsenin var olduğunu onaylamadığı bu adam aslında var mıdır?

Garson Marie ve oğlu ise Trevor için bambaşka bir olanak sunmaktadır. Bu karanlık dünyanın içinde yine de sevgi ve şefkat gösterebileceği, ilgilenip sohbet edebileceği bir ikildirler ama yine de o karanlık ve soluk dünyaya aittirler. Trevor onlara yakın olmak ister ama bunu nasıl yapacağını bilemez. Kendi çocukluk anıları ve kendi deneyimlerinin yeniden ortaya çıkışıdır bu ikili. İkili ona sosyal hayatı anımsatmaktadır ama her defasında bu ikili ile beraber olduğunda duyduğu bir borçluluk ve suçluluk duygusu hissedilir. Özellikle Trevor küçük çocukla kaldığında, çocuğun astım krizi geçirmesi sonucunda ona yardım edemediğinde yaşadığı çaresizlik ile baş edebilmesi, Trevor için çok büyük bir yüktür. Üst benliğin işlevi adeta bu ikili ile vücut bulur.

Sürekli ziyaret ettiği fahişe Stevie ise aslında Trevor’ın gerçeklikle tek bağlantısıdır. Geçmişten getirdiği tek ilişki olan ve gerçek olduğundan emin olduğu bu tek karakter ile Trevor, yaşadığı her şeyin bir oyun olduğuna daha çok inanır. Ancak bu oyunun dışarıdan oynandığı fikrinde yanılır; oyunu kendi kendine oynamaktadır. Stevie onun benlik temsili olarak karşımıza çıkar; bir sohbetlerinde Trevor’a “biraz daha zayıflarsan neredeyse yok olacaksın” derken bir gerçeğe, kendi kendini yok eden, sabote eden bir adamın gerçekliğine vurgu yapar. Bilinçdışının mesajları sertleştikçe Trevor’un benliği ile ve dolayısıyla gerçeklikle tek bağı olan Stevie ile ilişkisi de bozulur ve her şey belirsizleşir.

Filmin sonunda anladığımız üzere, küçük çocuğun ölümüne sebebiyet vermesi ve bu davranışının sorumluluğunu almaktan kaçıp unutmayı seçerek başlayan uykusuz geceleri, unutmaları, dalgınlıkları Trevor’ı bu karanlık dünyanın içinde var olmaya iter. Daha fazla var olamayacağını anlayınca da bilinç dışı duruma el koyar. Küçük çocuk annesi ile yoldan karşıya geçerken ölmüştür; Trevor onları olay yerinden kaçmadan önce görmüştür. Suçluluğunun ağır yükü ona, onlarla bir ilişki başlatma olanağı tanımış, bu hiç bilmediği ikilinin hayatını ancak kendi hayatının hikayelerini koyarak doldurabilmiştir. Ivan ise her an daha şiddetli bir yıkıma neden olacakmış gibi görünüp, öyle hissettirerek Trevor’a gerçek dünyaya uyanması için bir kapı açmaya çalışmıştır. Ivan’ın son eylemi küçük çocuğa zarar vereceği imasını taşır; bu da Trevor’ın kendi davranışını hatırlaması için bilinç dışının en keskin mesajıdır, son bir çığlık gibidir ve işe yarar.  Trevor kendinden bile sakladığı sırrı ile karşılaşır.

Trevor aslında kendine ve bize ne anlatmaya çalışmıştır? Herkesin bir filmle karşılaşması farklı olacağından alacağı mesaj, okuyacağı hikaye de farklı olacaktır. Ancak benim için Makinist, bir travmanın sonunda bölünmüş benlik parçalarının bir araya gelme çabasının hikayesidir. Trevor ise kendi mitinde kendini kurban etmeden önce bilinç dışıyla ve gerçekle uzlaşarak, nihayet kendini gerçekliğe teslim eden, davranışının sorumluluğunu alan ve artık kendini farklı yollarla cezalandırmaktan vaz geçen kahramandır. İnsanoğlunun kendiyle yüzleşmesinin ve karşılaşmasının bir sonucu olduğunu, ancak bu sonucun gerçekten ve kendinden kaçıldığında daha zorlayıcı durumlara neden olabileceğinin hatırlatıcısıdır. Ve “Makinist” belki de sadece bu yüzden bile izleyicisi için zor ve katlanılması zor bir filmdir.


Beyhan ÖZPAR

Psikolojik Danışman

25 Mart 2015 Çarşamba

En Güzel Ödül – Çocuğa Yapabildiklerini Hatırlatmak


Günlük yaşamda çocuklarımızın öğrenmesini beklediğimiz pek çok davranış ve beceriyi sıralamak mümkündür. Ancak çoğunlukla olumsuz ve gelişmemiş olduklarına inandıklarımıza takılarak, olumlu olanı nasıl geliştireceğimizi bilmeyerek ya da bazen çocuklardan yaşlarından ve kendilerinden beklenmeyecek şeyler isteyerek bir karmaşanın içinde kayboluruz. Ödül ve cezanın çok tartışıldığı ve kabul edilmediği günümüzde, övgüler ve onaylamalar da genellikle endişe yaratır. Ancak çocukların becerileri ve olumlu davranışlarını, özellikle olumsuz duyguları yoğun olduğunda ve stres ile baş edemediklerinde pekiştirmenin ve sürekliliğini sağlamanın da bir yolu olmalıdır.

Ödül ve ceza çocuklarda sürekli bir ödül ve ceza beklentisi yarattığı, duyguların da söze dökülüp kabul edilmediği ve hatta bazı durumlarda yok sayıldığı öğrenmelere neden olabilir. Korku ve kaygıyı arttırabileceği gibi sadece ödül almak için çocukların gerçek kendiliklerinden ve onunla gelen zenginliklerinden vazgeçmelerine, sahte bir kendilik geliştirmelerine de neden olabilir.

Onay bağımlılığı ve sahte kendilik geliştirme olasılıkları övgü söz konusu olduğunda da geçerlidir. Hatta bazı durumlarda çocuklarda gerçekçi olmayan bir kendilik algısına ve “şişmiş bir egoya”, “gerçekdışı bir özgüvene” de yol açabilir.  Bu durumlar yanlış, yersiz ve aşırı uygulamalar yoluyla çok sık karşılaştığımız durumlardır. Bununla beraber özellikle “övgü” aşırıya kaçmadığında ve yanlış yapılmadığında zengin bir gelişim ve rahatlama olanağı sunar. Çocuğunuzun becerilerine, mizah anlayışına, azmine ve diğer olumlu özelliklerine ilişkin övgüde bulunma ve memnuniyetinizi gösterme, değişim ve gelişimin sürdürülmesi için harika bir motivasyon kaynağı olur.

Ancak çocuklar genellikle samimi olmayan övgüleri ayırt edebilir ve onların kendilerine ilişkin algılarına uyuşmayan bu övgüleri hızla reddederler. Ayrıca gerçekçi olmayan ya da yersiz övgüler, özellikle hazır olmadığı bir şeyi yapmaya çalıştığında, çocuğun kendine güveninin düşük olmasına ya da yapabileceklerine ilişkin kendisinden gerçekdışı ve yüksek beklenti geliştirmesine neden olabilir. 

İçten ve samimi övgüler öneriyor olsak da, yetişkinler genellikle övgülerine bazı nitelikler ekleme eğiliminde olurlar. Bu türden “nitelikli övgüler” şunlar olabilir:

  • Çok güzel bir resim… Ama sanki gözlerini çizmeyi unutmuşsun..
  • Paylaşmak için ne kadar güzel bir yol… Keşke bunu sabah da yapsaydın, böylece kavga etmemiş olurdunuz…
  • Yardımın için çok teşekkür ederim, neden bunu her defasında söylenmeden/mızırdanmadan yapamıyorsun ki?
  • Arkadaşın üzgün olduğunda ona gerçekten çok iyi destek olduğunu gördüm… Normalde ona hep kızgın olurdun, değil mi?

Benzer olarak genellikle diğerlerinin daha iyi yaptıklarını övmek de çok kolay olur. En iyi dinleyeni ya da en hızlı çalışanı ödüllendirmek de aslında o kişiden “daha az iyi” yapanlar olduğu ve daha sonraki zamanlar için bir beklenti olduğu imasını taşır. Bu da çocuklarda “en iyisi değilsem bu konuda daha fazla çabalamak zorunda değilim” gibi bir vazgeçişe ya da “hep en iyisi olmak için çok ama çok çalışmalıyım” gibi aşırı yıpratıcı rekabetçi bir tutumun gelişmesine neden olabilir. 

Peki, çocuğun uygun şekilde övülebilmesi nasıl olur ve bu mümkün müdür? Aslında yukarıdaki olumsuz örneklerin dışında, denenmiş ve onaylanmış alternatif yöntemler de söz konusudur. Bundan sonraki “övgü” çabalarınızı zenginleştirmek için aşağıdaki önerilerimizi, uygun zaman ve sıklıkta gerçekleştirebilirsiniz.

  • En etkili yöntem, mümkün oldukça, iyi tanımlanmış özelleşmiş ve içten bir övgüde bulunmaktır. “Arkadaşını oyunun kurallarını anlatırken o kadar dikkatle dinlemen gerçekten hoşuma gitti”, “arkadaşın üzgünken ona çok iyi yardımcı olduğunu fark ettim ve arkadaşının bu kadar çabuk sakinleştiğini görünce bunun gerçekte çok işe yaradığını da gördüm”, “ bugün seni endişelendiren düşünceleri fark edip onları kontrol altında tutmak konusunda bir harika bir iş çıkardın” gibi cümleler buna örnek olabilir.
  • Zorlukları kabul etmek ve duygularla empati kurmak da çok etkili olabilir. “Bugün sıranı beklemek senin için çok zor gibi göründü. Eminim paylaşacak bir sürü şahane fikrin vardı. Bu gerçekten senin için çok rahatsız edici olmuştur” gibi.
  • Çocuğunuzun diğerlerine iyi tanımlanmış övgülerde bulunmasına teşvik edebilirsiniz. Diğerlerinin davranışlarını tanımladıkça,  kendi davranışlarındaki ayrıntıları da gözlemleme becerisi gelişebilir. “ Arkadaşının sorunu çözme şeklinde en çok neyi sevdin?” gibi sorular bu alıştırmalar için iyi birer başlangıç olabilir.
  • Çocuğunuzu, kendisini övmesi için cesaretlendirebilirsiniz. Bu şekilde özellikle daha önce zorlandığı konularda gelişim gösterdiğini kendi de fark edebilir. Çocuğunuz yaptığı küçük bir şeyi aktardığında eşlik eden duygusunu bulup çıkarmasını sağlayarak ya da yaptığı şey konusunda detaylar sorarak adım adım bunu öğretebilirsiniz. Mesela genellikle yabancılara karşı temkinli davranan çocuğunuz yeni biriyle tanıştığını söylediğinde, çok ısrarcı olmadan ona bunun kendisini nasıl hissettirdiğini sorarak başlayabilirsiniz. Bir süre sonra sizin yaptığınız övgüleri de gözlemleyerek kurduğu cümleler şuna dönüşebilir; “bugün bahçede başka sınıftan yeni biri ile tanıştım, başta çok zorlandım ama sonrasında gerçekten çok iyi hissettim.”
  • Çok beğendiğiniz özelliklerini dile getirmeniz de çocuğunuz kendilik değerinin artmasına yardımcı olabilir. “Vay canına, bunu nasıl yapacağını nerden biliyorsun?”, gezgenler hakkında bu kadar çok şey bildiğini/ bu kadar sanatsal şeyler yapabildiğini/ bir uçurtma yapabildiğini bilmiyordum. Bunu öğrenmek zor oldu mu?”, “arkadaşın insanların doğum günlerini aklında tutabildiğini söyledi ve bence bu çok etkileyici; bunu nasıl yapabiliyorsun?” gibi detaylandırılmış ve becerilere dönük cümleler çocuğunuzu hem mutlu edecek hem de kendindeki iyi özellikleri fark edebilmesini sağlayacaktır.
  • Sözel övgülerle destek olmak gerekli değildir. Cesaretlendirmek için ya da onaylamak için göz kırpmak ya da gülümsemek gibi, uzaktan da olsa yaptığınız küçük jest ve mimikler de özellikle yaptığı şey konusunda endişeli olan çocuğunuza yardımcı olacaktır. Bu şekilde onları telaşlandırmadan ya da kurtarmak için acele etmeden ne hissettiklerini anladığınızı ve destek olmak için orada bulunduğunuzu göstermiş olursunuz.
  • Çocuğunuzu, günlük rutini içinde ya da belirli bir etkinlik sırasında zorlandığı zamanları konuşabilmesi, bu zamanlarda yaşadıklarını aktarması, işe yarayan stratejileri varsa bunu kullanması ve iyi çözümlediği konuları gündeme getirip görünür kılması için destek olun ve cesaretlendirin.
  • Çocuklar, ebeveynleri ve onlarla uzun süreli ilişki içinde olan yetişkinlerin, kendileri ve hissedip düşündükleri hakkında konuştuklarını duyduklarında mutlu olurlar. Bazı zamanlarda getirdiği fikirleri ya da duyguları hatırlamakta zorluk çekiyor olabilirsiniz, bunları not almaya çalışın. Daha sonra benzer bir durumla karşılaştığınızda kendi sözleri üzerinden onlara geri bildirim verdiğinizde, ya da daha önce söyledikleri hakkında sizin de düşünmüş olduğunuzu fark ettirdiğinizde kendilerini önemli hissedeceklerdir. 
  • Çocuğun özel ve biricik bir birey olarak tarafımızdan değer gördüğünü bilmesi için daha basit yöntemler de vardır. Onunla vakit geçirmekten, konuşmaktan keyif aldığımızı söylemek, yaptığı, yapmadığı, söylediği ya da söylemediği şeyler için değil, sadece kendisi olarak var olduğu için olumlu bir etki yarattığına vurgu yapmanın en basit yoludur.
  • Sık tekrar edilse de, hatırlatmak yarar olan “etiketleme” davranışından kaçınmanız gerçekten çok önemlidir. Bu etiketlemenin dile gelmiş ya da paylaşılmış olması gerekmez, çocuğunuza zihninizde bir etiket koymanız bile ona bakışınızı değiştirir. Örneğin çocuğunuza “utangaç” demek yerine, daha net tanımlamalar yapmaya çalışın. Bu tanımlama şöyle olabilir; “ Şu an ilk defa geldiği bir yer olduğu için çok rahat hissetmiyor ve kendinden pek emin değil gibi. Rahatlamak ve yeni insanlarla tanışmak için biraz zamana ihtiyacı var ama belki yeni tanıştığı kişilere nasıl konuşma başlatacağına dair evde ufak oyunlar oynayarak pratik yapabiliriz.”
  • Bazen çocuklar kendi yetenekleri, becerileri, yapabilirlikleri ve başarılar hakkında fikir sahibi olmakta zorlanabilirler. Çocuğunuzun gelişimi için gelecek ya da öğrenme hedefleri belirlemek yerine çocuğunuzun sahip olduğu becerilerden yola çıkarak başlamak daha iyidir. Çocukların, yeni bir beceriyi öğrenmeye geçmeden ve maalesef biz onlara “tamam bu çok iyi ama hala daha fazlasını yapmalısın” demeden önce, sahip olduklarının farkına varmak ve bunun değerini kutlamak için genellikle çok az zamanları vardır.  Her fırsatta yapabildikleri konusunda farkındalık kazandırarak bunun tadını çıkarmalarına alan açın.

Sonuçta, çocuğunuza değişim ve stres zamanlarında destek olmak, onlara oldukları halleriyle sevgimizi, saygımızı göstermek, değer vermek yoluyla mümkün olur. Bu, hayatlarındaki değişiklikler konusunda kızgın, üzgün ya da kafası karışık hissettiklerinde,  onların duygularına değer verdiğimizi bilmelerini gerektirir.  Becerilerini besleyip büyütmek, onlara hak ettikleri bakımı vermek için gerçekçi ve mutlak övgüler, koşulsuz bir kucak sağlayarak olabilir. Bu ayrıca onların doğal olarak becerebildikleri şeyler hakkında farkındalıklarını arttırarak yaratıcı ve hayal gücü geniş olmalarını da destekler.

 

                                                                                                                   Beyhan ÖZPAR

                                                                                                                Psikolojik Danışman

 

**Kaynak:

Plummer, Deborah M. – “Helping Children to Cope with Change, Stress and Anxiety”

       (2010); Jessica Kingsley Publishers

17 Şubat 2015 Salı

Tahakküm: İnsanoğlunun Bitmeyen Sınavı


Son günler oldukça karanlık geçiyor. Bir cinayet haberi insanoğlunun kendisi ile imtihanında önemli bir dönüm noktasına dönüştü ve bizler içimizdeki karanlıkla yüzleşmeye, onu dışarı vurmaya ve onunla uzlaşmaya çalışıyoruz. İdam söylemleri, intikam çığlıkları; acının her türlü meşrulaştırılması için kör gözlerimiz, sağır kulaklarımız ve dilsiz ağızlarımız açıldı… Dipsiz bir kuyuya düşüyor, düşüyoruz.

Özgecan öldürüldüğünden beri toplumun her kesiminden çok fazla kişi kendi usullerince tepki veriyor. Ben de bunlardan biriyim. Tepkilere baktıkça konunun tek bir odakta toplandığını görmek mümkün; cinsiyet… Cinsel açlıktan, dürtü kontrol yetersizliğinden, toplumsal cinsiyet algımızdan konuşup duruyoruz ve kadının uğradığı taciz, şiddet, vahşet eylemleri ve söylemleri üzerinden okumalar yapmaya devam ediyoruz. Bunun “sapkın ruhların” sağlıksız akıllarının ürünü olduğundan dem vuruyor toplumsal olarak yine bir şeyleri dışarıda tutup, “tüh tüh” “yazıklar olsun” “hasta bunlar” cümleleri savuruyoruz. Ancak hala toplum olarak buraya gidişimizin sorumluluğunu biz “sağlıklı insanlar” almış değiliz. Çünkü her zaman bir öteki var. Ve farkında değiliz ki hala gayet cinsiyetçi bir söylem üzerinden gidiyoruz. Zira pozitif ayrımcılık “ayrımcılık” değil.

Şimdi elimden geldiğince size daha geniş bir bakış açısı sunmaya çalışacağım. Muhtemelen bu da benim sınırlarıma değecek ve kaçırdığım, kör noktalarıma denk gelen pek çok şeyi siz fark edeceksiniz. Önemli olan “farklı bir bakış açısı sağlamak mümkün mü?” sorusuna cevap aramak; ben kendi adıma arıyorum.

Olayı sadece cinsiyet söylemi üzerinden ele almanın yetersiz ve geçersiz bir tutum olduğunu söyleyerek başlamak istiyorum. Çünkü sadece bir genç kızın değil, kadınların değil; toplumun ve hatta insanlığın ortak sorunu ile yüzleşmek zorundayız. Bence konu insanoğlunun güç ihtiyacı, güce olan bakışı ve bunu nasıl kullandığı ile ilgili. Bunun yarattığı şiddet sadece fiziksel ya da cinsel değil; psikolojik, sosyal ve söylemsel bir şiddet de etrafta kol geziyor.

Belki burada bir ayrımla başlasak daha yararlı olur. Hepimizde köken bir agresyon mevcuttur. Agresyonun pek çok şekilde tarif etmek mümkündür ve şiddete dönüşen agresyon da olduğunu söylemek kaçınılmazdır. Ancak agresyon temel bir dürtüdür; kişinin hayata yönelmesini, hayata tutunmasını ve ileriye doğru hareket etmesini sağlar. Bunun reddedilmesi, yok sayılması, yanlış yönlendirilmesi, yanlış deneyimlenmesi ve bunun baş edilmesi gereken olumsuz bir şey olduğunun varsayımı, maalesef şiddetin temelinde olduğunu söyleyebileceğimiz bir gerçek. İnsanoğlu olarak bizler bu doğal dürtümüzü nasıl uygun ve kabul edilebilir bir çerçevede deneyimleyeceğimizden çok, nasıl söndürüp bastıracağımız üzerinden konuşmaya devam ettikçe, maalesef içimizde birikip şiddetin her türlüsü şeklinde ortaya koyuyoruz. Yani şiddet agresyonun sonuçlarından sadece biridir demeye çalışıyorum; sanat ve yaratıcılık, uzlaşı kültürü, spor, akademik yönelim, ilişkisel anlamda gelişim gibi pek çok başka sonucu da vardır.

Gelelim bunun güç ilişkileri, tahakküm kurma dürtüsü ve şiddetin her türlüsü olarak çıktısına. İşte bu gerçekten ruh sağlığı sorunudur ve toplumsal bir meseledir. Son olan olaylarda çok fazla dikkatimi çeken söylemler “kadına karşı şiddete karşı duralım”, “kız çocuklarınızı iyi yetiştirdiniz, sıra erkek çocuklarınızda”, “idam edelim”, “ç.klerini keselim” vs. … Şimdi bunlara bir de şöyle bakalım; bunlar da iki farklı cinsiyetin güce dayalı farklılıkları üzerinden yapılan söylemler değil mi? Şiddet ve güç kullanımını gerektirmiyor mu? Ya da başka bir söylemi ele alalım; “sizin bacınız, kardeşiniz, ananız olabilirdi”, “sizin başınıza da gelebilirdi”. Peki bu gerçekten nasıl hissettiriyor size? Birinin bir şeyi olmadan, sadece bir insan evladı olduğu için başına felaketler gelmiş olan insanlara sevgi, empati ya da üzüntü duyamıyor muyuz? İlla bizim başımıza mı gelmeli nasıl bir şey olduğunu anlamamız için?

Başka şeyler de var tabi… Bu tacizler, şiddet olayları sadece kadınların başına mı geliyor? Bunu bir kadın olarak soruyorum gerçekten. Tacizin ve şiddetin her türlüsünü soruyorum. İşin içinde güç algısı ve tahakküm kurmak söz konusu olduğunda her an, her koşulda, herkesin bunu yaptığını –kendimi dahil ederek konuşuyorum- göremiyor muyuz? Hepimiz sütten çıkmış ak kaşıklar mıyız?

Size baktığım yerden gördüklerimi aktarmaya çalışayım. Konu güç göstermek ya da tahakküm kurmak olunca parası olan olmayana, büyük küçüğe, üç kişi bir kişiye, üst asta, öğretmen öğrenciye, güzel çirkine, ebeveyne olan olmayana, patron çalışana, çoğunluk azınlığa, bilen bilmeyene, entelektüel cahile, engelsiz engelliye, akıllı deliye, yerli göçmene, kurnaz safa, kadın kadına, erkek erkeğe, kadın erkeğe, erkek kadına, insan insana ve insan olmayan tüm varlıklara, fail mağdura, mağdur faile sözel,  fiziksel, cinsel, dinsel, sosyal, psikolojik ya da kimliksel bir şiddet uyguluyor. Her seviyede, her şiddette, her sıklıkta hem de. Sürekli bir acıma, üzülme ve hatta tiksinme, aşağılama söz konusu.

Hani bir söz vardır ya veren el alan elden üstündür diye… Veren el olduğunuz zaman acıma hakkı sizindir, tiksinme hakkı sizindir, güç, tahakküm hakkı sizindir, isteme ve alma hakkı sizindir çünkü. Kimse alan, zavallı, aciz el olmak istemez çünkü. Ve insanın asıl açlığı budur çünkü…

Çocuklarımıza ne öğrettiğimizi sorup duruyoruz ya birbirimize; biz ne biliyoruz, ne yaşıyoruz, nasıl deneyimliyoruz ki çocuklarımıza ne öğrettiğimizi konuşalım? Yani kaç kişi sokakta çöpü toplayana teşekkür edip kolay gelsin diyor? Apartman görevliniz çöpleri toplarken çıkıyorsa, “ben kendi çöpümü indiririm, size zahmet olmasın” diyor? Trafik kurallarına yaya ya da araçlı olarak, her koşulda uyan kaç kişi var? Büyük ve lüks arabasını “bana nasılsa çarpmayı göze alamaz, tamir parası arabası kadar eder” diye düşünmeyip eski ve küçük arabaların önüne sürmeyen kaç kişiyiz? “Ama bebeğim o kız, kızlara öyle davranılmaz” demeyen kim var? Bir kız şiddet gösteriyorsa bunun onun içsel bir ihtiyacı olabileceğini aklından geçirebilen kaç kişi var? Kendi çocuğuna bir şey olunca diğer çocuğa veya aileye saldırmadan durup olası nedenleri düşünen çok kişi var mı? Konu yardım kampanyaları olunca kullanılmayan eski eşyası yerine sıfır oyuncak ve eşya gönderen kim var? Çocuğuna “onda yok, sende var o yüzden ona vermelisin” demeden ve güce vurgu yapmadan paylaşmayı öğreten kaç kişiyiz? Engelli birine yardım istemese de zorla yardım etmeye çalışmadan ya da ondan kaçınmadan, ona acımadan bakabilen kim? Eşine çok kızıp onu cinsellikle cezalandırmayan, çocuğunun cinselliği yüzünden dehşete düşmeyen ve yasak getirmeyen kim var? Hoşuna gitmeyen bir fikir duyunca fikri sadece farklı olarak kabul edebilen ve yok saymayan biriyim diyen kaç kişiyiz? Geç kaldığını düşündüğünde, trafikte herkesten çok kural ihlaline hakkı olduğuna inanmayan birileri var mı?  Karşısındaki kişinin gerçekliğini anlamlı bulup “sen anlamazsın, sen bilmezsin” demeyen kimse var mı? “Arkadaşınız yüzünden geç kaldık” demeyen kaç yetişkiniz? Gerçekten kim davranışlarının sorumluluğunu, kötü ya da iyi sonuçlarıyla üstlenebiliyor? Biz şu koca evrende, var oluş hikayemizde birer toz zerresi olduğumuzu; birlikteyken, tüm renklerimizle bir anlam ifade ettiğimizi ne zaman unuttuk?

Bunlar benim kafamı çok ama çok kurcalayan sorular. Cevap bulamıyorum ama aramaya devam ediyorum. Bunlardan tek bir bireyi ya da tek bir topluluğu sorumlu tutmanın yararı olmadığına inanıyorum. Bu hepimizin, insanlık adına sorumluluğu… Öğretmemiz gereken değil, öğrenmemiz ve yaşamamız gereken bir sorumluluk. Var olmanın yeterli bir değer olduğunu unuttuğumuz, sadece insana değil, canlı cansız her varlığa karşı sürekli ihlal ettiğimiz sınır bu.

Şiddet mi? Asıl kim olduğumuzu, ne olduğumuzu, ne kadar hakkımız olduğunu unutmak şiddet. Ve bunu değiştirmediğimiz sürece kadına, erkeğe, çocuğa, yaşlıya, hayvana ve doğaya hakim olmak için, onlar üzerinde gücümüzün sınırlarını denemek için hem de her birimiz kaçınılmaz olarak şiddet göstermeye ve görmeye devam edeceğiz.

                                                                          

                                                                                               Beyhan ÖZPAR